Connect with us

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Η διαφήμιση που άλλαξε την στάση μας απέναντι στο AIDS

Δημοσιεύτηκε

στις

Όταν η Τερέζ Φραρ με τρεμάμενα χέρια φωτογράφιζε το 1990 τον Ντέιβιντ Κίρμπι να «φεύγει» χτυπημένος από το Aids σίγουρα δεν υπολόγιζε ότι η φωτογραφία της θα φιλοξενούταν μερικά χρόνια αργότερα στο περιοδικό Life oύτε ότι θα την συμπεριελάμβανε και στην έκδοση του με τις 100 φωτογραφίες που άλλαξαν τον κόσμο.


Πολύ περισσότερο δεν περίμενε ότι η φωτογραφία της θα γινόταν η σημαία της καμπάνιας της Benetton το 1992 ενώνοντας απέναντι τους για πρώτη φορά εκκλησία και την gay κοινότητα.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Η Τερέζ Φραρ το 1990 ήταν στο τελευταίο έτος των σπουδών της στη σχολή φωτογραφίας του Ohio University στην πόλη Athens. Παράλληλα άρχισε εθελοντικά να προσφέρει τις υπηρεσίες της στο Pater Noster House, ένα «σανατόριο» για ασθενείς με Aids στην μικρή πόλη Colombus. Εκεί γνωρίστηκε και ανέπτυξε φιλία με την Πέτα, μια τρανσέξουαλ (το πραγματικό της όνομα ήταν Πάτρικ Τσερτς) με ινδιάνικες ρίζες και η οποία ήταν επίσης φορέας και πρόσφερε εθελοντική εργασία βοηθώντας άλλους ασθενείς.

aidsdavidyoung

Η Πέτα έφερε σε επαφή την Τερέζ με τον Ντέιβιντ Κίρμπι, έναν γκέι ακτιβιστή της δεκαετίας του ’80 που ζούσε στην Καλιφόρνια και όταν έμαθε ότι είναι έχει χτυπηθεί από Aids τρομαγμένος ρώτησε τους γονείς του – με τους οποίους είχε χάσει επαφή από τα 18 – αν θα μπορούσε να επιστρέψει πίσω για να πεθάνει δίπλα στην οικογένεια του . Όπως ανέφερε πρόσφατα στο Time η Τερεζ είχε ζητήσει από τον Ντέιβιντ την άδεια για να τον φωτογραφίζει κάποιες από τις φορές που θα επισκέπτονταν το σανατόριο. Εκείνος δεν αρνήθηκε βάζοντας ως μοναδικό όρο να μην χρησιμοποιηθούν οι φωτογραφίες για εμπορικό σκοπό. Το μόνο που ήθελε είναι δει «ο έξω κόσμος» πόσο επηρέαζε το Aids τον ίδιο, την οικογένεια του και την κοινότητα του.

aidsdavid

Την μέρα που ο Ντέιβιντ θα κατέληγε η Τερέζ βρίσκονταν στο σανατόριο και στο δωμάτιο της Πέτα. «Κάποιος από το προσωπικό ήρθε να πάρει την Πέτα ώστε να είναι κοντά στον Ντέιβιντ όταν θα “αποχαιρετούσε” τους ανθρώπους που του στάθηκαν στις τελευταίες του στιγμές. Η Πέτα μου είπε να έρθω και εγώ αλλά τελικά έμεινα έξω από το δωμάτιο κάνοντας κάποιες δουλειές. Τότε με πλησίασε η μητέρα του Ντέιβιντ και μου είπε ότι ήθελε να φωτογραφίσω όλη την οικογένεια μαζί στο “τελευταίο αντίο” του γιου της. Πήγα και στάθηκα σε μια γωνία. Σχεδόν ακίνητη παρατηρούσα και αποθανατίζα την σκηνή. Λίγο αργότερα ήξερα με σιγουριά ότι κάτι πραγματικά συγκλονιστικό είχε εκτυλιχτεί μέσα σε εκείνο το δωμάτιο μπροστά στα μάτια μου» αναφέρει η Τερέζ.

aidsbefore

Ενθυμούμενη τα λόγια του Ντέιβιντ, ότι η δουλειά της ήθελε να περάσει στην κοινωνία το μήνυμα του πόνου που προσφέρει απλόχερα το AIDS αναφέρει «Εκείνη την στιγμή και μέσα στην ταραχή μου αναρωτήθηκα “σιγά, ποιος θα ενδιαφερθεί να δει αυτές τις φωτογραφίες”». Για την ιστορία να πούμε ότι την φωτογραφία εκτιμάται ότι την έχουν δει πάνω από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι από τις αναρίθμητες ανατυπώσεις και προβολές σε ντοκιμαντέρ είτε για το Aids, είτε για την ίδια την φωτογραφία είτε για την διαμάχη που ξέσπασε γύρω από αυτή.

aidsclose

Πριν πάμε όμως σε αυτά, ας μείνουμε για λίγο στην μικρή πόλη του Οχάιο καθώς οι εναπομείναντες πρωταγωνιστές της ιστορίας παρέμειναν στενά δεμένοι. Λίγο διάστημα αργότερα ήταν η σειρά της Πέτα να ασθενήσει και αυτή φορά οι γονείς του Ντέιβιντ ήταν αυτοί που ανέλαβαν να φροντίσουν τον άνθρωπο που φρόντιζε τον γιό τους μέχρι να «φύγει» τον Απρίλιο του 1990. Η Πέτα «έφυγε» το φθινόπωρο το 1992 και στο πλευρό της πέρα από τους γονείς του Ντέιβιντ ήταν και η Τερέζ που την φρόντιζε και αποθανάτιζε τις τελευταίες στιγμές της.

petadavid

«Ο άντρας μου και εγώ είχαμε πληγωθεί πάρα πολύ από τον τρόπο που αντιμετώπιζαν τον Ντέιβιντ στο μικρό νοσοκομείο κοντά στο σπίτι μας. Ο τραπεζοκόμος δεν του άφηνε ποτέ το μενού να το διαβάσει (από τον φόβο την μόλυνσης) αντίθετα του το διάβαζε από την πόρτα. Ετσι πήραμε την απόφαση να βοηθήσουμε άλλους ανθρώπους που είχαν AIDS να μην βιώσουν, στην πιο δύσκολη φάση της ζωής τους, αντίστοιχη εμπειρία. Προσπαθήσαμε ώστε η Πέτα να ζήσει αυτές της τελευταίες στιγμές της όσο πιο φυσιολογικά γίνεται.

petaparents

Οταν ο Ντέιβιντ ήταν πλέον πολύ άρρωστος η Πέτα τον φρόντιζε σαν να ήταν μέλος της οικογένειας της. Οταν πλησιάζε η στιγμή να “φύγει” η Πέτα – γιατί όλοι το ξέραμε ότι θα φύγει – δεν τέθηκε καν ερώτημα ποιος θα τον βοηθήσει. Εμείς θα αναλαμβάναμε την φροντίδα της. Τίποτα άλλο» θα πει στο Time η μητέρα του Ντέιβιντ, Κέι.

petadead

Η Τερέζ έχοντας στα χέρια της το υλικό δύο ετών, και δύο συγκλονιστικών θανάτων που ενώνονταν , θα το στείλει στο περιοδικό Life. Ήταν η περίοδος που ο γρίφος του Aids δεν είχε αποκωδικοποιηθεί και οι εφημερίδες και τα περιοδικά έψαχναν θέματα γύρω από την ασθένεια.

parentsdeath

«Φυσικά και ήταν δύσκολο εκείνο το διάστημα να βρεις ομάδες ανθρώπων που να έχουν σχέση με το Aids που να δεχθούν να φωτογραφηθούν, οπότε όταν πήρα το oκ από τους ανθρώπους αυτούς στο Pater Noster ήξερα ότι έκανα κάτι σημαντικό, σημαντικό για εμένα, τουλάχιστον. Ποτέ δεν πίστεψα ότι θα δημοσιευθεί στο Life, ότι θα αποσπάσει βραβεία (σ.σ. μεταξύ των άλλων WorldPressPhotoAwards), και με τίποτα ότι θα γινόταν κάτι τόσο τεράστιο όσο η καμπάνια της Benetton. Στο τέλος της ημέρας, η φωτογραφία του Ντέιβιντ έγινε η εικόνα που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο όμως χάθηκε ή ξεχάστηκε όλη η υπόλοιπη δουλεία που έκανα με την Πέτα την οικογένεια Κίρμπι όλους τους υπόλοιπους στο σανατόριο Pater Noster».

benetton-aids-ad

Πως όμως έφτασε στα χέρια της Benetton; Ο δαιμόνιος φωτογράφος Ολιβιέρο Τοσκάνι που είχε ζήσει όλη την γιγάντωση της ιταλικής φίρμας έψαχνε μετά από τις πολυπολιτισμικές και πολύχρωμες καμπάνιες του το επόμενο big thing που θα σόκαρε. Είδε την φωτογραφία στο Life και επικοινώνησε με τους γονείς του Ντέιβιντ για να τους ζητήσει την άδεια να την χρησιμοποιήσει στην νέα καμπάνια της Benetton που θα έφερε τον τίτλο «Reality». Αυτοί αποδέχτηκαν, με την βοήθεια της τεχνολογίας μπήκε χρώμα στην ασπρόμαυρη φωτογραφία της Τερέζ και η καμπάνια αποδείχτηκε τόσο ρεαλιστική που σόκαρε. Οι περισσότερες από τις διαφημίσεις (σ.σ. περιελάμβανε και άλλες «προκλητικές» φωτογραφίες πέρα από αυτή με τον Ντέιβιντ να αργοσβήνει) δεν έφτασαν σε – κατα τα άλλα προοδευτικές – χώρες όπως η Βρετανία και η Ιαπωνία. Οι αγγλικές εκδόσεις των Elle, Vogue και Marie Claire αρνήθηκαν να δημοσιεύσουν την διαφήμιση ενώ οι Sunday Times καλούσαν τους αναγνώστες «να σταματήσουμε αυτή την τρέλα με την δύναμη των χρημάτων μας».

actup

Στο Λονδίνο, η οργάνωση των γκέι ακτιβιστών Act Up αντιτιθέμενη στην καμπάνια έκανε λόγο για εμπορευματοποιήση του ανθρώπινου πόνου. Το πρώτο Σάββατο που η διαφήμιση βγήκε στον «αέρα» τα μέλη της έκαναν καθιστική διαμαρτυρία έξω από το κεντρικό κατάστημα της United Colors of Benetton προσπαθώντας παράλληλα να αποτρέψει πελάτες να εισέλθουν σε αυτό. Το επόμενο Σάββατο, το πήγαν ένα βήμα παραπέρα. Όρμηξαν αυτοί στα καταστήματα, άδειασαν τα ράφια από τα πολύχρωμα ρούχα τα συγκέντρωσαν, τα ποδοπάτησαν και σε χρόνο ρεκόρ εξαφανίστηκαν. Έστω και για μικρό διάστημα η κίνηση αυτή είχε οικονομικό αντίκτυπο σε αρκετά καταστήματα της αλυσίδας και έστρεψε πλέον αρκετούς καταστηματάρχες κατά της ιδέας του Τοσκάνι. Και σαν να μην έφταναν όλα τα παραπάνω (να έχεις απέναντι σου τον Τύπο, τους gay και τους καταστηματάρχες σου) ήρθε και η καθολική εκκλησία να χαρακτηρίσει βλάσφημη την φωτογραφία καθώς – μην γνωρίζοντας ότι δεν είναι σκηνοθετημένη – θεώρησε ότι αντιγράφει πίνακα της Αποκαθήλωσης με την Παναγία να κρατάει στα χέρια τον Ιησού.

church

Τις απόψεις του πάνω στην καμπάνια που σήκωσε θύελλα αντιδράσεων είχε την ευκαιρία να παρουσιάσει ο Τοσκάνι στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Royal College of Arts στο Kensington. Ξεκίνησε με το ότι η δουλειά του είναι δημοσιογραφικής φιλοσοφίας: « Οι δημοσιογράφοι ψάχνουν για παράξενες ιστορίες και κανένας δεν τους κατηγορεί όταν προσπαθούν να τις πουλήσουν στα Μέσα, γιατί με την δουλειά τους ενημερώνουν. Αυτό κάνω και εγώ με την φωτογραφία. Πουλάω αλλά επίσης πληροφορώ». Για την φωτογραφία με τον Ντέιβιντ θα πει συγκεκριμένα «Είναι μία πραγματικότητα, η εταιρεία μας κατά κύριο λόγο θέλει να βάλει τον κόσμο σε σκέψεις. Μπορείς να γίνεις πολύ πιο χρήσιμος από το να πουλάς ένα προϊόν. Να κάνεις κάτι παραπάνω. Και εμείς θέλαμε να δώσουμε το ίδιο πνεύμα, την ίδια ευαισθησία και την ίδια φροντίδα που δίνουμε για τα ρούχα μας και σε άλλους». Κάπου εκεί έπεσε και η ερώτηση του 1,6 δισ. δολαρίων (όσες και οι πωλήσεις της Benetton τον καιρό εκείνο): «Θα σταματήσετε την καμπάνια σας αν δείτε τις πωλήσεις να πέφτουν;». Διατηρώντας την ψυχραιμία του, ο Τοσκάνι απάντησε: «Είναι μία ακαδημαϊκή ερώτηση, αλλά είναι κάτι που θα πρέπει να σκεφτώ. Γιατί η καμπάνια “Reality” έχει προκαλέσει τόση ενόχληση; Η παραδοσιακή διαφήμιση είναι ένα όμορφο μπουκέτο από ψέματα. Από που δείχνουμε εμείς είναι η πραγματικότητα. Αν οι άνθρωποι προτιμούν την λογοκρισία, τι να πω; Λυπάμαι».

Στην άλλη μεριά του Ατλαντικού και στο Οχάιο η νεαρή Τερέζ ήταν σε απόγνωση σχετικά με τον θόρυβο που είχε προκαλέσει η φωτογραφία της. Πίστευε ότι είχαν πέσει θύματα εξαπάτησης από την Benetton και ότι η εταιρεία ρουχισμού τους χρησιμοποιούσε. Οι κουβέντες του πατέρα του Ντέιβιντ την καθησύχασαν και τις θύμισαν τα λόγια που τις είχε πει και ο ίδιος ο Ντέιβιντ πριν φύγει. «Πραγματικά είχα καταρρεύσει, αλλά ο Μπιλ Κίρμπι μου είπε κάτι που ποτέ δεν θα ξεχάσω. “Άκουσε Τερέζ, η Benetton ούτε μας χρησιμοποίησε ούτε μας εκμεταλλεύτηκε. Εμείς τους χρησιμοποιήσαμε. Εξαιτίας τους, η φωτογραφία έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο και αυτό ήταν που ήθελε και ο Ντέιβιντ”. Τότε πραγματικά ηρέμησα».

Ο Μπιλ Κίρμπι έδωσε και μία συνέντευξη Τύπου όταν η Vogue πήρε απόφαση να φιλοξενήσει τελικά την φωτογραφία: «Είναι αυτό που θα ήθελε να γίνει και ο ίδιος (ο Ντέιβιντ). Η Benetton δεν εκμεταλλεύτηκε την οδύνη μας για να πουλήσει πουλόβερ. Ο Ντέιβιντ αν και νεκρός, έχει πιο δυνατή φωνή από τότε που ήταν στην ζωή».

Την καλύτερη όμως απάντηση την έδωσε η Μπαρντ Κοντλ. Η νοσοκόμα η οποία φρόντιζε καθημερινά τον Ντέιβιντ τα τρία τελευταία χρόνια της ζωής του. Ήξερε τα πάντα για αυτόν. Για την ζωή του πριν μπει στο νοσοκομείο. Για το κυνηγητό που είχε δεχθεί στην μικρή πόλη που επέστρεψε γιατί ήταν φορέας. Ακόμη και για τους συναδέλφους της, οι οποίοι αμέσως μετά τον θάνατο του, έκαψαν τα πράγματα που είχε φέρει μαζί του για να μην «κολλήσουν». Για όλη αυτή την προσπάθεια που έκανε ο Ντέιβιντ απέναντι σε μύθους και προκαταλήψεις , καθώς και για την επιμονή του να μάθει ο κόσμος τι ακριβώς είναι το Aids. H ίδια δεν άντεξε όλη αυτή την κριτική για την καμπάνια και έστειλε επιστολή στους New York Times:

«Αυτό που κατάφερε η φωτογραφία με τον Ντέιβιντ και την οικογένεια του δεν το έχει καταφέρει καμία άλλη φωτογραφία που έχω δει έως τώρα: απάλυνε τις καρδιές των ανθρώπων σε ότι αφορά τον πόνο που προκαλεί το AIDS. Δεν μπορείς να δεις αυτή την φωτογραφία και να πεις ότι μισείς κάποιον που έχει AIDS. Απλά δεν μπορείς».

aidscentral
Σχολιασε

ΑΦΗΣΕ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Η περίφημη επιγραφή της Γόρτυνας παραλίγο να γίνει… μπάζα για να χτιστεί ελαιουργείο!

Δημοσιεύτηκε

στις

Το μέγαρο της νομαρχίας (νυν περιφέρειας) του Ηρακλείου κατασκευάστηκε από… πέτρες του ανακτόρου της Κνωσού, τη δεκαετία του 1880


Το σπουδαιότερο αρχαιολογικό εύρημα του 19ου αιώνα στην Κρήτη, η Μεγάλη Επιγραφή (ή οι Νόμοι της Γόρτυνας), που βρέθηκε το 1884 από τον Ιταλό επιγραφολόγο Φεντερίκο Άλμπερ, γλίτωσε την τελευταία στιγμή, αφού προορίζονταν για το χτίσιμο… ελαιουργείου!

Στην πραγματικότητα, οι αρχαιολόγοι που άρχισαν να ανασκάπτουν την κρητική γη στα 1884, ξεκινώντας από το Ιδαίο Άντρο, στον Ψηλορείτη, και τη Γόρτυνα, είχαν να δώσουν μάχες με την αμάθεια των χωρικών αλλά και τους «ευγενείς» Ευρωπαίους αρχαιοκάπηλους που τουλάχιστον για δύο αιώνες λυμαίνονταν την αρχαία κληρονομιά του νησιού.
Οι αρχαιολογικές έρευνες, στον Ψηλορείτη και τη Γόρτυνα, στα 1884, ήταν αληθινά ένας πόλεμος! Από τη μια οι χωρικοί, αμαθείς ή πονηρεμένοι, είτε επειδή ήθελαν να υπερασπιστούν τις περιουσίες τους είτε επειδή ήθελαν οι ίδιοι να κερδίσουν πολλά πουλώντας τα αρχαία αντικείμενα στους διεθνείς αρχαιοκάπηλους που περιτριγύριζαν το νησί, προσπάθησαν να εμποδίσουν τις ανασκαφές.
Στο Ιδαίο Άντρο, στον τόπο που κατά τη μυθολογία οι Κουρήτες έκρυψαν τον νεογέννητο Δία, είχαν ήδη πρόσβαση κάτοικοι των Ανωγείων που είχαν ξεκινήσει τις αγοραπωλησίες των αναθημάτων και άλλων αντικειμένων. Και χρειάστηκε ακόμη και η επέμβαση του στρατού για να προφυλαχθεί το πλήρες σπουδαίων αντικειμένων σπήλαιο. Ή χρειάστηκε να επιστρατευθεί από τον Φιλεκπαιδευτικό του Ηρακλείου, τον μόνο φορέα που πραγματικά προσπάθησε να περισώσει εκείνη την εποχή την αρχαία κρητική κληρονομιά, ο Ανωγειανός καθηγητής Γ. Αεράκης προκειμένου να πείσει τους συγχωριανούς του απ’ τη μια να μην εμποδίζουν τις έρευνες κι από την άλλη να παραδώσουν στο Σύλλογο κι όχι στους ξένους αρχαιοκάπηλους τα αντικείμενα που είχαν ήδη στην κατοχή τους. Να τα πουλήσουν, για την ακρίβεια, και μάλιστα αντί μεγάλης αμοιβής, που έφτανε σχεδόν το ύψος του ποσού που δαπανήθηκε στην ανασκαφική εργασία στο σπήλαιο του Δία!

Ο πρόεδρος του Συλλόγου, ο γιατρός και αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζιδάκης στη λογοδοσία του, τον Μάιο του 1886, ανέφερε ότι στους Ανωγειανούς πληρώθηκαν 8.531 γρόσια προκειμένου να εξαγοραστούν τα αντικείμενα, ενώ όλη η ανασκαφή εκείνη την περίοδο κόστισε 9.963 γρόσια! Και μάλιστα δεν εξαγοράστηκαν όλα, αφού πολλά πουλήθηκαν σε ξένους «ευγενείς» για να μεταφερθούν στη συνέχεια στην Ευρώπη, σε μουσεία ή ιδιωτικές συλλογές…

Αντίστοιχες περιπέτειες έζησαν οι αρχαιολόγοι στη Γόρτυνα. Ο Φεντερίκο Άλμπερ, ο ανασκαφέας της περιοχής, αλλά και ο Ιωσήφ Χατζιδάκης χρειάστηκε να προσπαθήσουν πολύ. Ο Άλμπερ μάλιστα πρόλαβε την τελευταία στιγμή κι έσωσε τη Μεγάλη Επιγραφή, πριν γίνει υλικό για ελαιουργείο! Ήδη όμως κάποια πρώτα τμήματά της είχαν εντοπιστεί να αποτελούν την τοιχοποιία σε σπίτια της περιοχής…

Οι περιγραφές του Χατζιδάκη και τα σχέδια του Άλμπερ

Ο γιατρός, αρχαιολόγος και πρώτος διευθυντής του αρχαιολογικού μουσείου Ηρακλείου, Ιωσήφ Χατζιδάκης

Ακριβείς περιγραφές των πρώτων ανασκαφών στην Κρήτη, αλλά και των προσπαθειών απ’ τη μια να πειστούν οι χωρικοί που κατείχαν τη γη να επιτρέψουν τις εργασίες κι απ’ την άλλη να μείνουν μακριά οι διεθνείς αρχαιοκάπηλοι, μας δίνει ο πρόεδρος του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ηρακλείου, που είχε ιδρυθεί την ίδια εποχή, ο γιατρός και αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζηδάκης. Είναι ο παράγοντας εκείνος που μάλλον είχε τον πρώτο λόγο, ειδικά στην περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, όχι μόνο στο προσκήνιο, ως έφορος αρχαιοτήτων, αλλά και στο παρασκήνιο, για την ανάθεση των εργασιών των ανασκαφών.

Από τη λογοδοσία του ως προέδρου του Φιλεκπαιδευτικού, τον Μάιο του 1886, όσο και από τις αναφορές του στο έργο του «Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των αρχαιολογικών ερευνών εν Κρήτη», που κυκλοφόρησε το 1931, αντλούμε πολύτιμα στοιχεία για την αγωνία των αρχαιολόγων να σωθούν από τις λεηλασίες τα στοιχεία του πολιτισμού της Κρήτης. Γιατί, μπορεί να μην είχε πατήσει στην Κρήτη πόδι αρχαιολόγου για 2 δύο αιώνες, όπως γράφει ο Χατζιδάκης, αλλά η δράση των διεθνών, κυρίως, αρχαιοκαπήλων ήταν εντατική με τεράστιες απώλειες για τον αρχαιολογικό πλούτο του νησιού.

Ο Χατζιδάκης στη λογοδοσία του Μαΐου του 1886 στον Φιλεκπαιδευτικό, που δημοσιεύτηκε στην ηρακλειώτικη εφημερίδα «Μίνως» στις 31 Μαΐου εκείνης της χρονιάς, καταγράφει και τις συγκυρίες που βοήθησαν να ξεκινήσουν οι οργανωμένες ανασκαφές. Πρώτα στο Ιδαίο Άντρο, στον Ψηλορείτη, και στη συνέχεια στη Γόρτυνα. Και στις δύο περιπτώσεις ο αρχαιολόγος που παρενέβη ήταν ο Ιταλός επιγραφολόγος Φεντερίκο Άλμπερ, ο άνθρωπος που έφερε εκείνη την εποχή στο φως τη μεγάλη επιγραφή της Γόρτυνας. Στην πρώτη μαζί με τον Γερμανό Ερνέστο Φαβρίκιο, που βρισκόταν στην Κρήτη από το 1883.

Στη συνέχεια παρουσιάζουμε τις περιγραφές του Χατζιδάκη και την πρώτη φωτογραφία από την επιγραφή της Γόρτυνας, που δημοσίευσε σε ιταλική αρχαιολογικό περιοδικό ο Άλμπερ και μάλλον τράβηξε ο ίδιος.

Την ιστορία στο Ιδαίο Άντρο θα την παρουσιάσουμε σε άλλη ανάρτηση.

Η μεγάλη επιγραφή της Γόρτυνας

Μεγάλη«μάχη» έδωσαν οι αρχαιολόγοι και για τη διάσωση της μεγάλης επιγραφής της Γόρτυνας. Ο Χατζιδάκης, στηριζόμενος στις αφηγήσεις του φίλου του Φεντερίκο Άλμπερ (Χάλμπερ όπως τον έγραφε στη λογοδοσία) παρουσιάζει τις λεπτομέρειες της διάσωσης της πιο σπουδαίας αρχαιολογικής ανακάλυψης στην Κρήτη κατά τον 19ο αιώνα. Η επιγραφή λίγο έλειψε να καταντήσει υλικά ελαιοτριβείου! Ο Άλμπερ, μάλιστα, είχε ήδη εντοπίσει τμήματα της επιγραφής σε τοίχο σπιτιού στην περιοχή!

Αυτή είναι η πρώτη φωτογραφία της Γόρτυνας, πιθανώς τραβηγμένη από τον ίδιο τον Άλμπερ, που φωτογράφιζε τα έργα του Museo italiano di antichità classica (1884/85) (Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Χαϊδελβέργης)

Γράφει, μεταξύ άλλων στο έργο του «Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των αρχαιολογικών ερευνών εν Κρήτη»:

«Εις την Μεσαράν μεταξύ των χωρίων Άγιοι Δέκα και Μητρόπολις, και πολύ πλησίον των ερειπίων του Βυζαντινού ναού του Αποστόλου Τίτου, κατά το Φθινόπωρον του έτους 1884, κάτοικοι των Αγίων Δέκα ανέσκαψαν εις τον αγρόν των προς εξαγωγήν ξεστών πώρων λίθων, ίνα οικοδομήσωσι ελαιοτριβείον. Οι παρουσιασθέντες λίθοι απετέλουν συνεχή τοίχον σκεπασμένον όλον με γράμματα. Ο καθηγητής Άλμπερ ευρισκόμενος εις Αγ. Δέκα έσπευσεν επί τόπου και είδε την επιγραφήν έμεινε δε έκπληκτος προ του μεγέθους και της σπουδαιότητος της ανακαλύψεως, ήτις ήτο ακριβώς εις τον κύκλον των επιστημονικών του ερευνών. Αμέσως ήρχισε την αντιγραφήν. Οι ιδιοκτήται σπεύσαντες απειλητικοί απήτησαν να απομακρυνθή ο κ. Άλμπερ της επιγραφής. Μετά δυσκολίας δε κατώρθωσεν ούτος δι ολίγων χρημάτων να του επιτραπή να αντιγράψη μόνον ολίγας γραμμάς. Έσπευσε δε να ειδοποιήση τον Πρόεδρον του Συλλόγου. Ήλθε δε και ο ίδιος εις Ηράκλειον απελπισθείς να κατορθώση την αντιγραφήν διότι οι απαιτήσεις των ιδιοκτητών ηύξανον συνεχώς και υπερβολικά.

Ο πρόεδρος του Συλλόγου, αφού ήκουσε τον καθηγητήν Άλμπερ εσκέφθη ότι το πρώτον που επεβάλλετο ήτο η διάσωσις της επιγραφής. Προς τούτο έσπευσεν εις τον διοικητήν και τον έπεισε να καλέση τους ιδιοκτήτας και τους είπη ότι κατά τον αρχαιολογικόν νόμον του κράτους τα ευρισκόμενα αρχαία ανήκουσιν εις το κράτος δικαιουμένων του ιδιοκτήτου και του ευρέτου εις αποζημίωσιν. Κατέστησε δε αυτούς υπευθύνους δια την φύλαξιν της επιγραφής έως ότου η Κυβέρνησις και ο Σύλλογος αποφασίσωσι τι πρέπει να γίνη. Ώρισε δε και την χρηματικήν αξίαν της επιγραφής εις δυο χιλιάδες μετζήτια (=8.000 χρυσά φράγκα). Εννοείται ότι ο διοικητής, Κούρδος αγράμματος, δεν κατελάμβανε τίποτε από αυτά, αλλ’ ενήργει τυφλώς καθ’ υπαγόρευσιν του προέδρου.

Ούτως εξασφαλίσθη η επιγραφή προσωρινώς. Από τότε δε ο πρόεδρος συνέλαβε το σχέδιον να αγοράση ο Σύλλογος το χωράφι εν ω ευρίσκετο η επιγραφή.

Εις το Ηράκλειον συνηντήθη ο κ. Άλμπερ με τον Γερμανόν Φαβρίκιον, νέον και τούτον και σφριγώντα από επιστημονικόν ενθουσιασμόν. Συνεφώνησαν να μεταβή αμέσως εις Αγ. Δέκα ο Φαβρίκιος ίνα κατορθώση να αντιγράψη το υπόλοιπον της επιγραφής, να την δημοσιεύσωσι δε συγχρόνως και οι δυο. Ο Φαβρίκιος (ως γράφει ο ίδιος εις Ath. Mitteilungen 1884 σελ. 365) κατώρθωσε μετά μακράς διαπραγματεύσεις με τους ιδιοκτήτας να μετριάση τας υπερβολικάς αυτών αξιώσεις και λάβη παρ’ αυτών την άδειαν να αποκαλύψη τελείως την επιγραφήν και αντιγράφη αυτήν.

Ούτως η έκτοτε ονομασθείσα Μεγάλη Επιγραφή αντεγράφη και εδημοσιεύθη από τον Φαβρίκιον εις το Athenische Mitteilungen 1884 και υπό του Comparetti κατά το αντίγραφον του Άλμπερ εις το Monumenti Antichi 1893 (σ. σ.: πάντως εντοπίζουμε ότι ο Άλμπερ έκανε όντως το 1884 ταυτόχρονη δημοσίευση της επιγραφής, με φωτογραφία και σχέδιο, μάλιστα, στο ιταλικό αρχαιολογικό περιοδικό Museo Italiano di antichita classica).

Τον πρόεδρον όμως του Συλλόγου απησχόλει σοβαρώς η διαρκής εξασφάλισις και απόκτησις του ανεκτιμήτου αξίας μνημείου. Ζητήσας και λαβών από την Αρχαιολογικήν εταιρείαν χρηματικήν βοήθειαν κατώρθωσε μετά μακράς διαπραγματεύσεις να αγορασθή ο αγρός της Μεγάλης Επιγραφής υπό του Συλλόγου (Συμβολαιογραφείον εν Ηρακλείω Εμ. Μηλιαρά).

Και ήτο τούτο αναγκαίον γίνη, άλλως η Μεγάλη Επιγραφή θα ήτο κατεστραμμένη ή θα μετεφέρετο ηκρωτηριασμένη εις Κωνσταντινούπολιν. Διότι η μεταφορά ολοκλήρου οικοδομήματος εκ μεγάλων λίθων βέβαια δεν ήτο δυνατή».

Φυσικά οι ταλαιπωρίες των αρχαιολόγων που ερευνούσαν στη Γόρτυνα δεν σταμάτησαν εκεί, αλλά συνεχίστηκαν και λόγω της αμάθειας ενός γενικού διοικητή του νησιού, του Μαχμούτ Τζελάλ Εντίν, ο οποίος το 1889 προσπάθησε να κατασκευάσει ένα οίκημα στην περιοχή που βρέθηκε η επιγραφή, ώστε να την προστατεύσει! Φυσικά παράλληλα θα εμπόδιζε τις ανασκαφές. Χρειάστηκε η παρέμβαση της γενικής συνέλευσης των Κρητών και του αντιπροέδρου της Ι.Κ. Σφακιανάκη για να πειστεί ο πασάς να σταματήσει την κατασκευή και, αντιθέτως, να βοηθήσει τις εργασίες.

candiadoc.gr

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Οι φωτιές του Αη Γιάννη, η Βουγιουκλάκη και ο Παπαμιχαήλ

Δημοσιεύτηκε

στις

24 Ιουνίου ημέρα του Αϊ Γιάννη, κάποτε ήταν από τις μεγαλύτερες γιορτές του καλοκαιριού, και ο λόγος η αναβίωση του εθίμου του Κλήδονα, και την παραμονή το πήδημα πάνω από τις φωτιές!


Στις συνοικίες της Αθήνας μέχρι τέλη του περασμένου αιώνα, τηρούσαν πιστά το έθιμο την παραμονή, καθώς είχε συνδυαστεί και με τον Κλήδονα και τις μαντικές του ιδιότητες, αλλά και τις φωτιές!

Σε πολλές περιοχές της Αθήνας διοργάνωναν τις φωτιές, την παραμονή τ’ Αϊ Γιαννιού, είτε σε επίπεδο διαφόρων συλλόγων, η σε οικογενειακό επίπεδο .

Έτσι και εκείνο το Καλοκαίρι, που η μικρή Ελευθερία ήταν 10 χρονών, παιδί ακόμα του Δημοτικού.

Συνήθιζαν οι γονείς της, κάθε χρόνο τέτοια μέρα, να πηγαίνουν οικογενειακώς στην Άνω Νέα Σμύρνη σε συγγενείς, που τότε ήταν σαν χωριό.
Πήγαιναν εκεί στη θεία της, και πέρναγαν τη βραδιά μαζί με τα ξαδέρφια της.
Εκεί όλη μέρα οι γυναίκες ετοίμαζαν τα φαγητά, για να φάνε τρείς οικογένειες, που κάθε χρόνο αναλάμβανε και κάθε μια, να κάνει το τραπέζι στο δικό του χώρο.
Τα φαγητά ήταν ρεφενέ.

Τα ξύλα για τη φωτιά του Αϊ Γιάννη, τα είχαν προμηθευτεί τρείς μέρες πιο μπροστά, και τα έκαναν το βράδυ σε τρείς σωρούς χωριστά στη μέση του δρόμου.

Τις φωτιές τις άναβαν κάθε χρόνο πάντα στις 12 τα μεσάνυχτα!

Οι φωτιές αυτές, ήταν για τα αγόρια και μια ευκαιρία επίδειξης, μπροστά στα μάτια της κοπέλας που αγαπούσαν κρυφά, με σκοπό βέβαια να την εντυπωσιάσουν!
Έτσι άναβαν μεγάλες φωτιές οι νέοι, ώστε να κάνουν μεγάλα άλματα, και να τους θαυμάσουν στη συνέχεια τα κορίτσια, οπότε να τους προσέξουν!

Η Ελευθερία από το πρωί που ξεκίνησαν, είχε ρητή εντολή από τη μάνα της:

-Κοίτα, τώρα που θα πας εκεί, δεν θα πας στις φωτιές, γιατί δεν έχεις ξαναπηδήξει. Δεν έχεις συνηθίσει, οπότε κάτσε στ’ αυγά σου, και μη διανοηθείς καν να το επιχειρήσεις, γιατί δεν θα τα καταφέρεις και θα φας το κεφάλι σου!

-Εντάξει μαμά! λέει η Ελευθερία.

Την προηγούμενη βραδιά, η τηλεόραση στην ΥΥΕΝΕΔ, είχε παίξει το έργο, «Βροντάκηδες και Φουρτουνάκηδες» με τον Παπαμιχαήλ και τη Βουγιουκλάκη, και είχε σκηνές, που οι πρωταγωνιστές χόρευαν ο ένας αντικριστά ο ένας απέναντι απ’ τον άλλο, ήταν ένας νησιώτικος χορός!

Ένα παιδί από τη γειτονιά ο Ιεροκλής, που ήταν στην παρέα τότε στο σπίτι της θείας, δυο χρόνια μεγαλύτερο της, ρωτά την Ελευθερία:

-Είδες το έργο εχθές , το «Βροντάκηδες και Φουρτουνάκηδες»?

-Ναι το είδα, λέει εκείνη.
-Σου άρεσε?
-Ε ,καλό ήταν…
-Θέλεις να πηδήξουμε τις φωτιές, και να παίξουμε και εμείς τη σκηνή, σαν τον Παπαμιχαήλ με την Άλικη?
Εσύ θα κάνεις τη Αλίκη, και εγώ τον Παπαμιχαήλ!
-Δε ξέρω Ιεροκλή, φοβάμαι να το κάνω… λέει η Ελευθερία.
-Μη φοβάσαι! Πάμε στον κήπο πίσω, να κάνουμε μια πρόβα!
Κάποια στιγμή που οι μεγάλοι είχαν πιάσει κουβέντα για πολιτική, τα δυο παιδιά το σκάσανε, και πήρε ο πιτσιρικάς τη Λευτερία για να κάνουν πρόβα το …χορευτικό!
Πάνε στον κήπο, και φτιάχνει ο μικρός ένα σωρό από πέτρες, που θα ήταν δήθεν η φωτιά, και σταματά μπροστά και της λέει:
-Κοίτα με! Είναι εύκολο! Εγώ θα πηδάω προς τα σένα, και συ προς τα μένα!
Πράγματι, το έκαναν μερικές φορές, και όλα πήγαν καλά!
-Τα βλέπεις? Το βράδυ θα τους εντυπωσιάσουμε όλους! Αλλά δεν θα τους το πούμε, θα διαλέξουμε τη πιο μικρή φωτιά, και μόλις φύγουν οι άλλοι, θα πηδήξουμε και εμείς!
Ήδη ο νεαρός, είχε και έναν αδερφό έξη χρόνια μεγαλύτερο του, που κάθε χρόνο άναβε μεγάλες φωτιές, για να εντυπωσιάσει και εκείνος κάποια κοπέλα!
Αυτό προφανώς ονειρευόταν και ο μικρός Ιεροκλής, και ονειρευόταν το πλήθος να τους χειροκροτεί, και να τους θαυμάζουν όλοι, φωνάζοντας τους: «Μπράβο, μπράβο παιδιά»!

Πράγματι αργά το βράδυ, μετά το φαγοπότι, οι νέοι κατέβηκαν στο δρόμο και άναψαν τις φωτιές, και το γλέντι άρχισε για τα καλά!
Συνήθως πήδαγαν νέοι, και σπάνια μεγαλύτεροι, που ήθελαν να αποδείξουν, ότι κι αυτοί είχαν τα κότσια, να πηδήξουν και εκείνοι επάνω στη φωτιά!
Σαν πέρασε η ώρα, βρήκαν τα παιδιά τη μικρότερη φωτιά, και περίμεναν να αδειάσει, και να πλησιάσουν για το εγχείρημά τους!
Πράγματι, δεν υπήρχε κανένας στη φωτιά εκείνη με τα λιγότερα ξύλα, οπότε και πήγε πρώτος ο μικρός κοντά, και έπιασε θέση από τη μια πλευρά, και φώναξε και τη Λευτερία να πάει από την άλλη!
Όμως τα πόδια της Λευτερίας κόλλησαν! Δείλιασε!
Ο μικρός Ιεροκλής τη ρωτάει:
-Είσαι έτοιμη να αρχίσουμε?
-Όχι, εγώ φοβάμαι…
-Δεν ντρέπεσαι να φοβάσαι? Ένας «Παπαμηχαήλ» και μια «Βουγιουκλάκη», δεν επιτρέπεται να δειλιάζουν! Άντε λοιπόν! Με το ένα με το δύο με το τρία ξεκινάμε!

Κάποια στιγμή όμως, κάποιες κοπέλες πιο πέρα και κάποιοι νεαροί τους πήραν χαμπάρι, πλησίασαν κοντά για να κάνουν χάζι, και άρχισαν να τους ειρωνεύονται!
-Άντε βρε νιάνιαρα, που θέλετε και φωτιά! Αντέστε στα σπίτια σας, να πιείτε το γαλατάκι σας!
Ακούει αυτά και νευρίασε ο…. «Παπαμηχαήλ» και της λέει:
-Αλίκη! Τώρα! Πάμε! Θα πηδήξουμε και θα τους μπούμε στο μάτι!!!
Τα χέρια στη μέση, και με το ένα δύο τρία πηδάμε!!!!

Στο «τρία» πηδάνε δυνατά!
Ξεκινάει πρώτος αυτός, ξεκινάει και η Λευτερία!
Δεν είχε όμως προβλέψει η Λευθερία ένα κλάδο πεύκου που ήταν υπερυψωμένο πάνω ακριβώς από τη φωτιά, και χτύπησε δυνατά το κεφάλι της στον κλάδο , και αφού χτύπησε έπεσε καταγής, στην άκρη της φωτιάς!

Πέφτοντας όμως η Λευτερία, παρέσυρε και μερικά ξύλα, που της έκαιγαν το κορμί και τα ρούχα, και φυσικά έβλεπε αστράκια! Τσίριξε δυνατά!
-Καίγομαι, καίγομαι! Και με τα μάτια κλειστά, ακούει φωνές!
-Βοήθεια! Τα παιδιά καίγονται! Τους πέταγαν νερό!

Τότε θυμήθηκε ότι είχε ξεχάσει τον … «Παπαμηχαήλ» από την άλλη πλευρά της φωτιάς, όστις ήταν πεσμένος καταγής, μουντζούρης απ’ τα κάρβουνα και τη κάπνα, παράλληλα όμως και μπουγελωμένος από τα νερά με τους κουβάδες που τους πετούσαν! Έμοιαζε με βρεγμένο ποντικό!
Ήταν τα μαλλιά του τσουρουφλισμένα, και τα παπούτσια του να καίγονται!

Της Λευθερίας της ήρθε να γελάσει, αλλά τότε βλέπει από πάνω της, αγριεμένη τη μάνα της να της φωνάζει!
-Βρε αθεόφοβη! Λίγα λεπτά σε άφησα απ’ τα μάτια μου, και την έκανες τη βλακεία σου? Πάμε στο σπίτι, και θα σε περιποιηθώ εγώ καταλλήλως!

Κάποιοι γείτονες όμως απ το φόβο τους, είχαν καλέσει ασθενοφόρο!
Βάλανε μέσα στο ασθενοφόρο τα παιδιά, και τα πήγαν στο «Νοσοκομείο των Παίδων».
Ευτυχώς οι γιατροί, περιποιήθηκαν τα δυο παιδιά γελώντας, ακούγοντας τα κατορθώματα τους! Τους είπαν και εκεί, ότι είναι πολύ μικροί για να παίζουν με τις φωτιές!
Το πιο σοβαρό εν τέλει στη Λευτερία, ήταν το καρούμπαλο στο κεφάλι της!
Ο δε πιτσιρικάς, του κάηκαν τα παπούτσια του, και είχε κάποια μικροεγκαύματα στα πόδια. Τα κράτησαν εκεί όλο το βράδυ προληπτικά, και την επομένη πήγαν στα σπίτια τους!

Σε αυτό το σημείο της διήγησης η Λευτερία λέει:

Εκείνη ήταν η πρώτη και η τελευταία φορά, που «έπαιξα» Βουγιουκλάκη!
Έκτοτε, ουδέποτε την εκτίμησα, αλλά δεν ήθελα ούτε και να ξαναδώ έργα της!
Άσε που του χρόνου που ξαναπήγαμε στην Άνω Νέα Σμύρνη, φρόντισαν οι γονείς μου, να «εξαφανίσουν» τον… «Παπαμηχαηλ» από το δρόμο της, και φρόντισαν για αυτό και οι γονείς του παιδιού, για να μην έρθουμε καθόλου ξανά σε επαφή!

Κείμενο: Γεώργιος Χουστουλάκης

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Από τον Τσούτσουρα μέχρι και την Τρυπητή κρύβεται όλη η μαγεία

Δημοσιεύτηκε

στις

Το παραλιακό τμήμα των Κεντρικών Αστερουσίων από τον Τσούτσουρα μέχρι και την Τρυπητή στο νότιο Ηράκλειο κρύβει το συγκλονιστικότερο τοπίο ολόκληρης της Κρήτης και ταυτόχρονα και το πιο ενδιαφέρον γεωλογικά


Παρότι δεν προβάλλεται από καμιά εμπορική ιστοσελίδα ή άλλη πηγή αποτελεί ότι πιο ενδιαφέρον έχει να επιδείξει η Κρήτη μαζί με την ορεινή έρημο των Σφακίων.

Το τμήμα αυτό της Κρήτης πέρα από λίγες εξαιρέσεις αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα άγνωστο παράδεισο που κρατά τα μυστικά του επτασφράγιστα στους πολλούς. Άγρια γκρεμνά που κρύβουν αμέτρητα σπήλαια και βραχοσκεπές με πλαγιές που τις κόβουν απότομα και βαθιά τεχνικά φαράγγια τα οποία είναι όλα απροσπέλαστα χωρίς σχοινιά και εξοπλισμό. Το γεωλογικό ενδιαφέρον της περιοχής είναι δύσκολο να αποτυπωθεί με λέξεις και είναι κάτι που αν κάποιος δεν το ψηλαφίσει από κοντά αδυνατεί να το καταλάβει.

Στο σημείο που τα απότομα γκρεμνά συναντούν το νερό της θάλασσας ένας άλλος κόσμος προβάλλει και το τοπίο αλλάζει. Παντού δημιουργούνται μικρές ή μεγάλες παραλίες που καμιά δεν μοιάζει σε τίποτα με τις άλλες.

Στο κομμάτι αυτό της Κρήτης σχηματίζονται πάνω από 20 παραλίες που παραμένουν άγνωστες ενώ στην πραγματικότητα είναι οι καλύτερες που διαθέτει το νησί. Μακριά από τα τουριστικά ανεπτυγμένα βόρεια παράλια και τους κορεσμένους με πίσσες και τουρίστες Μπάλους και Λαφονήσια, η αληθινή φύση της Κρήτης κρατά εκεί ανόθευτη την ψυχή της.

Εκτός όμως από τις απίστευτες παραλίες με τα μοναδικά κρυστάλλινα νερά υπάρχει μια σειρά από πάμπολλα θαλάσσια σπήλαια μέσα στα οποία μπορεί κάποιος να βουτήξει και να εξερευνήσει ένα διαφορετικό υπόγειο κόσμο μοναδικής ομορφιάς.

Σε κανένα της σημείο η Κρήτη δεν δημιουργεί τόσες πολλές και μεγάλες θαλασσοσπηλιές. Ακόμα και σήμερα δεν έχει γίνει πλήρη καταγραφή και χαρτογράφηση του πλούτου της περιοχής με αποτέλεσμα ακόμα και στις μέρες μας να ανακαλύπτουμε καινούρια άγνωστα θαλάσσια σπήλαια στην περιοχή.

Ένα από τα πολύ όμορφα σπήλαια που χαρακτηρίζουν αυτή την περιοχή είναι το σπήλαιο κοντά στην έξοδο του άγριου φαραγγιού του Σφακιά. Το ενάλιο σπήλαιο του Σφακιά δεν είναι απλά ένα θαλάσσιο σπήλαιο αλλά ένα σύστημα από τρύπες και αίθουσες μοναδικής ομορφιάς.

Έχει 6-7 διαφορετικές εισόδους τόσες όσες κανένα άλλο θαλασσόσπηλιο στην Κρήτη. Από κάθε είσοδο μπορεί κάποιος να μπει και σε άλλη περιοχή και αίθουσα του σπηλαίου πάντα κολυμπώντας ενώ λίγα μέτρα πιο μέσα στο εσωτερικό του σπηλαίου όλοι οι διάδρομοι ενώνονται κι έτσι δεν μιλάμε για πολλά σπήλαια αλλά για ένα.

Το μπάνιο στο εσωτερικό του σπηλαίου αποτελεί πραγματική εμπειρία αφού οι γεωλογικοί σχηματισμοί και τα χρώματα του είναι μοναδικά. Οι οξειδώσεις και η έλλειψη φωτός στο εσωτερικό του έχουν δώσει στα πετρώματα πολλά και ιδιαίτερα χρώματα αποτέλεσμα εκατομμυρίων χρόνων. Δεν αποτελεί υπερβολή να πούμε ότι μέσα στο σπήλαιο συναντάμε όλες τις αποχρώσεις που υπάρχουν στην φύση.

www.cretanbeaches.com

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Δημοφιλη