Connect with us

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Τα Φώτα στη Μεσαρά και τα διάφορα έθιμα!

Avatar

Δημοσιεύτηκε

στις

Η ξεκούραση τις γιορτινές μέρες από τα Χριστούγεννα και μετά, καλά κρατεί για τους μεγάλους αλλά και για τα παιδιά, που δεν κάνουν μάθημα για 15 μέρες. Το φαγοπότι και οι παρέες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς θα συνεχιστούν και μέχρι τα Φώτα


Τη μέρα που τα παιδιά θα ξεκινήσουν σχολείο, θα βάλουν μπροστά οι αγρότες οι και οι άλλοι επαγγελματίες για να συνεχίσουν τις δουλειές τους που για τους αγρότες είναι κυρίως τα λιομαζώματα, σκαψίματα, ξελακίσματα, κλαδέματα κλπ .

Η ημέρα των Φώτων θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες γιορτές της χριστιανοσύνης.

Στη Μεσαρά τα Φώτα ήταν υποχρεωτικά μεγάλη αργία για όλους, κι αν τύχαινε ακόμα και να πάνε να κάμουν κάποια επείγουσα εργασία Χριστούγεννα ή Πρωτοχρονιά, μπορούσαν μονάχα όσο ήταν μέρα, ποτέ όμως μετά που νύχτωνε! Τα Φώτα όμως ειδικά ήταν αδιανόητο να πάνε, ούτε μέρα ούτε νύχτα! Ο λόγος ότι τα θεωρούσαν μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης, όπως και το Πάσχα!

Την ημέρα των Φώτων, όπως τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά, κάνανε παρέες και περνούσαν τη μέρα τρώγοντας και πίνοντας.

Καμιά φορά αν είχανε και λυράρη στην παρέα τους, και το ρίχνανε και στο γλέντι για τις υπόλοιπες ώρες!

Ο Μικρός Αγιασμός ή Αγιασμός της Κτίσης

Αγιασμός στην εκκλησία μας γίνεται τη παραμονή των Φώτων, δηλαδή 5 του μήνα, που ο παπάς σηκώνεται πολύ πρωί, διαβάζει τις μεγάλες ώρες των Θεοφανίων, κάνει την Εσπερινό και τη Λειτουργία του Μ. Βασιλείου, και στη συνέχεα κάνει «τον Αγιασμό της Κτίσης».

Βγαίνει λοιπόν ο ιερέας προς αγιασμό των σπιτιών αποθηκών αγρών και ανθρώπων επιτόπου.

Την παραμονή των Θεοφανίων ή του Μεγάλου Aγιασμού το πρωί, ο παπάς γυρνούσε από παλιά στο χωριό με την αγιαστούρα και με ένα κλαρί βασιλικό και αρισμαρί (δενδρολίβανο) , και φώτιζε τα σπίτια και τους ανθρώπους.

Ο παπάς τα παλαιότερα χρόνια δεν έπαιρνε μισθό, και για την επιβίωση του σαν πληρωμή, είχε καθιερωθεί μια φορά το χρόνο, καθώς γυρνούσε το χωριό και φώτιζε τα σπίτια, οι συγχωριανοί του να του δίνουνε τρόφιμα, δηλαδή λάδι αλεύρι, σιτάρι ή όσπρια, ότι τέλος πάντων είχε ο κάθε ένας.

Με αυτά τα τρόφιμα περνούσε ο ιερέας με την οικογένεια του όλο το χρόνο. Φυσικά ο κάθε ένας έδινε ότι είχε στο σπίτι του, και αυτά ήταν λάδι, σιτάρι κριθάρι, αλεύρι κουκιά φακές, ρεβίθια, πατάτες, παξιμάδια κλπ. Του έδιναν συνήθως ένα κάρτο λάδι που άδειαζε ο συνοδός του με ένα χωνί στο ασκί, που καθ’ οδόν κάποιος το κρατούσε στον ώμο του. Άλλοι δίδανε ένα πιάτο όσπρια ή ένα πιάτο σιτάρι ή κριθάρι κλπ. Το πρόβλημα ήταν, το πως κανονίζανε τα πιάτα με τα όσπρια να μπαίνουν χωριστά, και να μην μπερδεύονται μεταξύ τους, δηλαδή οι φακές με τα φασόλια τα κουκιά και τα ρεβίθια τη φάβα κλπ. Έτσι οι παπάδες παλαιότερα έπαιρναν στη συνοδεία τους εκτός από δυο άνδρες , ένας για το λάδι και ένας για ντα σιτηρά, και μερικά παιδιά που κρατούσαν μικρά άσπρα σακιά που μέσα είχαν μικρότερα σακούλια, και εκεί έβαζαν τα όσπρια ανά κατηγορίες χωριστά, σε χωριστό σακούλι τα κουκιά, χωριστά τις φακές, τα φασόλια τα ρεβίθια κοκ.

Να αναλογιστούμε όμως, πως οι παραγωγές δεν ήταν μεγάλες εκείνα τα χρόνια, και σχεδόν τίποτα δεν περίσσευε.

Tον παπά όμως τον έτρεφε το χωριό, και κανείς δεν αντιδρούσε σε αυτό, ίσα – ίσα το είχαν και σε καμάρι τους!

Πάντα έβρισκαν ευκαιρία σε ευχέλαια σε μνημόσυνα κλπ να φιλεύουν τον παπά με ένα πιάτο όσπρια ή σιτηρά, τα οποία του άδειαζαν στη τσέπη του ράσου

Στην περίπτωση που ο παπάς γυρνούσε το χωριό να φωτίσει τα σπίτια αν οι συνοδοί του συγκέντρωναν καμιά τριανταριά οκάδες λάδι στο ασκί, το πήγαινε στο σπίτι του παπά εκείνος που το σήκωνε, άδειαζε το λάδι στο λαδοπίθαριο, και ξαναγύριζε. Το ίδιο έκανε και εκείνος που σήκωνε το σακί με τα σιτηρά. Σε κάθε σπίτι που πήγαινε ο παπάς με τη συνοδεία του, έβρισκε την αυλόπορτα ανοιχτή και όλες τις πόρτες του σπιτιού ορθάνοιχτες! Το κάθε σπίτι το έβρισκε περιποιημένο καθαρό, στρωμένα τα κρεβάτια, και τους ανθρώπους του καθαρούς και περιποιημένος να τον περιμένουν για να ασπαστούν το σταυρό και να φιλήσουν το χέρι του παπά. Εκείνος φορώντας το πετραχήλι του, έψαλλε το Απολυτίκιο των Θεοφανίων:

«Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε
η της Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις
του γαρ Γεννήτορος η φωνή προσεμαρτύροι Σοι,
αγαπητόν σε Υιόν ονομάζουσα.
και το Πνεύμα εν είδη περιστεράς,
εβεβαίου του λόγου το ασφαλές.
Ο επιφανής Χριστέ ο Θεός.
Και τον κόσμον φωτίσας δόξα σοι».

Παράλληλα ο παπάς που έψαλε το απολυτίκιο, ράντιζε μέσα στο σπίτι όλα τα δωμάτια και κάθε ένα χωριστά με το βασιλικό και το αρισμαρί που βούταγε στο δοχείο του με το νερό. Οι πιστοί φιλούσαν το Σταυρό και το χέρι του παπά τους. Ο αφέντης του σπιτιού έφερνε το φιλοδώρημα του παπά, και εκείνος ευχόταν χρόνια πολλά, και του χρόνου, και έφευγε για το επόμενο σπίτι. Αργότερα με τον καιρό σταδιακά όλα τα φιλοδωρήματα με σιτηρά και φαβόροβα σιγά – σιγά σταδιακά αντικαταστάθηκαν με χρήματα.

Εκείνα τα χρόνια όλοι αποζητούσαν τη φώτιση από τον παπά του χωριού, κι αν δεν πήγαινε σε κάποιο σπίτι να φωτίσει, αυτό παρεξηγιόταν. Αν δε ανατρέξουμε σε ακόμα πιο περασμένους αιώνες της χριστιανοσύνης, οι παπάδες, λένε, δεν είχαν καν αντιπροσώπους με τσουβάλια για τα φιλοδωρήματα, απλά το ράσο τους είχε μεγάλες τσέπες και εκεί έβαζαν όλα τα καλοπιχερίδια που τους πρόσφεραν. Αυτό βέβαια λύνει και μια απορία σε πολλούς σχετικά με τη φράση: «Γιατί το ράσο του παπά έχει μεγάλες τσέπες» που λέει ο λαός.

Πάντως παλιά πίστευαν στη δύναμη της Θείας φώτισης και είχαν όλοι την αξίωση ο παπάς να περάσει οπωσδήποτε κι από το δικό τους σπίτι, για να είναι ευλογημένο, και για υγεία των μελών του σπιτιού, ώστε να έχουν τη προστασία του Θεού από μια κακή ώρα.

Η ημέρα του Μεγάλου Αγιασμού

Άγια Θεοφάνια ή Επιφάνεια ή Μεγάλος αγιασμός ή Φώτα είναι το ίδιο πράγμα.

Ο Αγιασμός που γίνεται και στις 6 του μήνα που έχει επικρατήσει και σαν «Μεγάλος Αγιασμός» είναι το ίδιο πράγμα με τον «Μικρό Αγιασμό» της παραμονής, αλλά μόνο που δε βγαίνει ο παπάς από την εκκλησία, και εκείνη την ημέρα γίνεται «ο Αγιασμός του ανθρώπου». Ο κόσμος πίνει επιτόπου Αγίασμα στην εκκλησία και παίρνει και στο σπίτι.

Στην ουσία δεν υπάρχει μικρός και μεγάλος Αγιασμός, απλά το λέει ο κόσμος για να τους ξεχωρίζει.

Στη συνείδηση του λαού έχει επικρατήσει πως Θεοφάνεια είναι η βάπτιση του Χριστού
με τη ρίψη του Σταυρού στη κολυμπήθρα ή σε δεξαμενή σε μικρή λίμνη, σε ποτάμι ή στη θάλασσα. Κάποιοι ίσως θεωρούν ότι το Βάπτισμα και Αγιασμός είναι ισότιμα. Αυτό είναι μέγα λάθος. Απλά οι ευχές τους είναι ισότιμες, το Βάπτισμα είναι άλλο και ο Αγιασμός άλλος, και δεν πρέπει να τα μπερδεύουμε.

Στα στεριανά χωριά της Κρήτης δεν γνώριζαν για το Σταυρό που ρίχνει ο παπάς στη θάλασσα σε ποτάμια ή σε λίμνες. Συνέβαινε όμως πάντα στον αγιασμό των υδάτων να ρίχνουν το Σταυρό και στη θάλασσα σε χωριά που ήταν κοντά σε ποτάμια λίμνες φράγματα η λιμνοδεξαμενές ή σε θάλασσα, όπως στον Κόκκινο Πύργο της Μεσαράς και σε άλλα παραθαλάσσια χωριά.

O Αγιασμός του σπιτιού των ζώων και των αγρών του Μ Αγιασμού

Ο κόσμος θα νηστέψει δύο μέρες για να πάει του Μεγάλου Αγιασμού στην εκκλησία να λειτουργηθεί, να κοινωνήσει και έπειτα να πάρει καθαγιασμένο νερό, το λεγόμενο «Αγίασμα» να πιει, να φέρει και στο σπίτι του με ένα ποτήρι ή μέσα σε ένα ντενεκάκι.

Το Αγίασμα όταν το φέρουν στο σπίτι, θα συμπληρώσουν από το νερό του σπιτιού, και στη συνέχεια θα ραντίσουν και εκείνοι με ένα κλαρί βασιλικού το σπίτι τους εσωτερικά, εξωτερικά τους τοίχους, τις αυλές τα λουλούδια τους βασιλικούς, μετά το περιβόλι τα δένδρα του σπιτιού. Θεωρείται πως καθαγιάζεται το κάθε τι που ράντιζαν.

Στη συνέχεια θα πάνε και στον στάβλο, να ραντίσουν όλα τα ζώα, τα χτήματα ( γαϊδούρια μουλάρια), τα «βούγια» (αγελάδες ντανάδες), τα «κουράδια» (αιγοπρόβατα), καθώς και τα κουνέλια και «ορνιθοκούραδα» (κότες, κούβες πάπιες χήνες).

Άνθρωποι και ζώα θεωρούνταν μια οικογένεια, για αυτό ράντιζαν και όλα τα ζώα. Ακολουθούσε το ράντισμα στα σπαρτά, στα αμπέλια και στις ελιές.

Όλα αυτά για να έχουν όλοι υγεία και ευημερία, και να γίνουν εύρωστα τα φυτά και να αποδίδουν πλούσιους καρπούς.

Ένα μέρος από το Αγίασμα η νοικοκυρά θα το βάλει πάλι στο γυάλινο μπουκαλάκι και θα αντικαταστήσει το παλιό που είναι στο εικονοστάσι.

Καμιά φορά ράντιζαν και το λάδι στο πιθάρι, για να πάρει κι αυτό την ευλογία του Θεού.

Τα φωτοκόλυβα ή μαγεροψήματα

Τη παραμονή των Φώτων που είναι και νηστίσιμη μέρα, η νοικοκυρά θα ετοιμάσει τα λεγόμενα «φωτοκόλυβα», που ήταν ένα φαγητό με βρασμένα από όλα τα όσπρια, δηλαδή έβραζαν μαζί κουκιά ρεβίθια φασόλια φακές παπούλες κλπ. Πολλοί άνθρωποι τα φωτοκόλυβα τα λάδωναν και με λεμόνι και άνηθο, τα έτρωγαν σαν κύριο φαγητό την παραμονή των Φώτων. Το φαγητό αυτό το έφτιαχναν και άλλες ημέρες στη Κρήτη, έβαζαν και σιτάρι και το έλεγαν «μαγεροψήματα» ή απλά «μαγεργιά» . Ένα μέρος όπως είπαμε τα έτρωγαν αφού νήστευαν, και ένα άλλο μέρος αλάδωτα τα έβαζαν κάπου να στραγγίσουν. Τα έπαιρναν μετά αργά το βράδυ στεγνά από μια φούχτα και τα πετούσαν στη ματζαδούρα (ταίστρα) κάθε ζώου. Έδιναν από μια φούχτα φωτοκόλυβα όχι μονάχα σε κάθε ζώο, αλλά πέταγαν από μια φούχτα και στο κούμο (κοτέτσι) που είχαν κοιτάξει (κουρνιάσει) οι όρνιθες (κότες), και το πρωί που θα ξυπνούσαν θα τα έβλεπαν και θα τα τσιμπολογούσαν. Ήταν η μοναδική νύχτα, που το έθιμο θέλει τα ζώα σαν φάνε τα φωτοκόλυβα, στη συνέχεια τα μεσάνυχτα, να συνομιλούν μεταξύ τους, και να λένε για το Χριστό που βαπτίστηκε, για τον νοικοκύρη και την νοικοκυρά! Αυτό ο λαός κάπου το εκμεταλλεύτηκε και έφτιαξε διάφορες αστείες ιστορίας που σχετίζονται με το αφεντικό και την αφεντικίνα τους! Γεγονός πάντως ήταν πως πολλά παιδιά πίστευαν τη δοξασία και πήγαιναν κρυφά τη νύχτα να κρυφακούσουν αν πράγματι μιλάνε τα βούγια οι γαϊδάροι ή τα κατσικοπρόβατα! Φυσικά προς μεγάλη απογοήτευση τους!

Μάλιστα θέλει η παράδοση, ότι κάποιοι άκουσαν τον πετεινό να λέει στα άλλα ζώα:

-Κοιτάτε να δείτε, εγώ έχω δέκα γυναίκες και τις κάνω ότι θέλω, και το αφεντικό μας έχει μία, και δε τη κάνει καλά!

Δηλαδή, το έθιμο έδινε την ευκαιρία να σατιρίσει ο κόσμος κάποιες καταστάσεις, να πάρει το λόγο η μυθοπλασία και να τις διακωμωδήσει!

Μια άλλη φορά πάλι φέρεται να έλεγε εκείνη τη βραδιά μια κατσίκα:

-Το αφεντικό μας δεν τα πάει καλά με τη κερά του, και η κερά του, αν συνεχίσει έτσι μάλλον σκοπεύει να τον χωρίσει!

Έτσι λένε πως το έμαθε το αφεντικό που το άκουσε, και βρήκε τη γυναίκα του, τα συζητήσανε και λύσανε τη διαφορά ήρεμα, πριν φτάσουν σε δυσμενή κατάληξη! Θέλουν δηλαδή τα ζώα ο κόσμος, να παίζουν και καταλυτικό ρόλο στο να λύνονται οι διαφορές, μια και φαίνεται να έχουν και προφητικό ρόλο!

Μια φούχτα φωτοκόλυβα, τα πετούσαν επίσης και στο δώμα (ταράτσα) του σπιτιού, για να τα φάνε και τα «πετεινά του ουρανού», τα πουλάκια δηλαδή του Θεού, λέγοντας:

-Φάτε πουλιά καλά πουλιά, του ζευγαριού το κόπο μη πειράξετε!

Δηλαδή να μην πάνε στα σπαρτά τους. Ή έλεγαν την παρακάτω φράση, που σήμαινε το ίδιο πράγμα:

-Φάτε πουλιά αγριόπουλα, κι απ’ του (Λευτέρη )τη σπορά να λείπετε!

Το εκάστοτε όνομα που αναφέρανε, ήταν εκείνο του νοικοκύρη κάθε σπιτιού.

Ο σκοπός του εθίμου με τα φωτοκόλυβα, ήταν πως αναγνώριζαν και εδώ τα ζωντανά σαν οικογένεια τους , και θεωρούσαν πως και εκείνα έχουν ψυχή όπως και οι άνθρωποι.

«Και τα ζώα κι αυτά κρέας σώμα και κόκαλα ‘χουνε» έλεγαν.

Έδιναν έτσι και ένα παράδειγμα στα ίδια τα παιδιά τους που βλέπανε αυτή τη φροντίδα, ούτως ώστε να μάθουν να αγαπούν και εκείνα τα ζώα.

Το έθιμο του ανοίγματος της τσιλαδιάς

Την ημέρα επίσης των Φώτων οι άνθρωποι που είχαν σφάξει χοίρο την παραμονή των Χριστουγέννων, είχαν ετοιμάσει και την παραδοσιακή τσιλαδιά (πηχτή) στα πήλινα μπολάκια. Όμως την ημέρα των Φώτων «άνοιγαν τη τσιλαδιά» που είχαν φτιάξει, δηλαδή ξεκίναγαν να την τρώνε! Η τσιλαδιά είναι ένα έδεσμα με το κρέας από το κεφάλι του χοίρου, τα πόδια και την ουρά, που είχαν βράσει και αλατοπιπερώσει, και ήταν ιδιαίτερα αγαπητό έδεσμα στη Κρήτη.
Τη τσιλαδιά την είχαν βάλει σε πήλινα μπολάκια που είχαν συμπληρώσει με ζωμό και χυμούς από πορτοκάλια λεμόνια και νεράντζια. Έπρεπε το πρώτο πήλινο μπολάκι λοιπόν, «να ανοιχτεί» σαν έθιμο την ημέρα των Φώτων! Το ζουμί για να πήξει ήθελε τουλάχιστο δέκα μέρες, για είχε γίνει πηχτός ζελές, για να είναι έτοιμο πλέον να ξεκινήσουν να το τρώνε. Τα Φώτα είχε συμπληρωθεί το χρονικό διάστημα «για να δέσει καλά ο τζίλιος», και να είναι έτσι πιο νόστιμη! Δεν τρώγανε όμως τη τσιλαδιά σαν κύριο φαγητό, παρά σαν επιδόρπιο για να «σκεπάσουν το κρασί τους», να κεράσουν μια παρέα, ή στο τέλος του φαγητού για να ποιεί ένα κρασί η οικογένεια.

Το έθιμο με τους Καλικάντζαρους

Η δοξασία με τους Καλικάντζαρους που υπάρχει σε όλη την Ελλάδα υπήρχε και στη Κρήτη.

Γενικά οι Καλικάντζαροι μαθαίναμε από το σχολείο πως, έρχονται από κάτω από τη γη, όπου ολόκληρο το χρόνο, προσπαθούσαν με τσεκούρι και με πριόνια κλπ, να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Κόβουν-κόβουν, μέχρι που έχει μείνει πολύ λίγο ακόμα, αλλά τότε έρχονται τα

Χριστούγεννα και λέγανε : «Άντεστε να πάμε

πάνω στη γη μα λίγο μας έχει απομείνει και θα

πέσει μοναχό του»!

Ανέβαιναν λοιπόν πάνω στη γη πριν τα Θεοφάνια, και όταν γύριζαν πίσω τα Φώτα, έβλεπαν το δέντρο ολάκερο, ακέραιο και άκοπο! Και πάλι αρχίζουν κόβουν και πάλι έρχονται τα Χριστούγεννα, και όλο απ’ την αρχή!

Πίστευαν οι άνθρωποι επίσης πως οι Καλικάντζαροι φοβόταν την αγιαστούρα του παπά, και όταν την έβλεπαν όπου φύγει – φύγει!

-«Γλακάτε Καλικάντζαροι, έρχεται ο τρελόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του»!

Στην Κρήτη παλιά πίστευαν πως οι Καλικάντζαροι ανεβαίνουν την νύχτα στην ταράτσα του σπιτιού, και πηδούν από τη καμινάδα και τρώγανε τα απάκια και τα λουκάνικα, που κρεμόταν στη παρασθιά! Επίσης πίστευαν πως οι Καλικάντζαροι πείραζαν τους ανθρώπους, και ειδικά φοβέριζαν τα κακά και άταχτα παιδάκια, για αυτό ήταν και οι Καλικάντζαροι ήταν ένα από τα διάφορα φόβητρά τους!

Από την παραμονή των Φώτων άρχιζε ο φόβος των Καλικαντζάρων, και την ημέρα των Φώτων με τον Αγιασμό των σπιτιών, είχαν εξαφανιστεί όλοι τους!

Βέβαια ένας τρόπος για να φοβίσουν τους Καλικάντζαρους, οι άνθρωποι στην Κρήτη, και για να μην πλησιάζουν, κρεμούσαν κάπου «το μούτσουνο του χοίρου», τον οποίο έσφαζαν τη παραμονή των Χριστουγέννων στα χοιροσφάγια! Τ ο καρφώσουν σε ένα τοίχο του σπιτιού, με το μούτσουνο προς τα έξω, και το θέαμα αυτό του «μούτσουνου του χοίρου», για τους Καλικάντζαρους ήταν φόβος και τρόμος! Δείλιαζαν και δεν πλησίαζαν καν στο σπίτι!

Το κόκαλο επίσης του κεφαλιού του χοίρου σαν το άδειαζαν από το κρέας, το κρέμαγαν κι αυτό όπως είναι κάπου σε εμφανές σημείο, για να διώχνει γενικά «τα κακά δαιμόνια» από το σπίτι, και γενικά ότι είχε κέρατα, όπως τα κεφάλια του ταύρου, του κριού, του τράγου κλπ.

Βέβαια τα έθιμα και οι δοξασίες που αφορούσαν τους Καλικάντζαρους, και είχαν να κάνουν με τις αρχαίες Διονυσιακές τελετές, σήμερα έχουν πλέον ξεχαστεί, και τώρα και κάποιες δεκαετίες δεν συζητάει ο κόσμος πια για Καλικάντζαρους!

Όμως άλλαξε και το έθιμο σε πολλά χωριά της Κρήτης, και στην ταράτσα πλέον ανεβαίνει ο καλός Άι Βασίλης με το μαύρο μούσι και τα μαύρα ράσα. Έρχεται από την Καππαδοκία παραμονή Πρωτοχρονιάς, παίρνει το κομμάτι του από τη Βασιλόπιτα, ευλογεί το σπίτι, αφήνει και δωράκια για τα παιδιά και φεύγει

Τα κάλαντα των Φώτων

Και τα κάλαντα των Φώτων που έλεγαν τα παιδιά τη νύχτα της παραμονής στα χωριά της Κρήτης, άλλαζαν κατά καιρούς, και σε λόγια και σε σκοπούς μέχρι να πάρουν τη σημερινή τους μορφή. Υπάρχουν τα κάλαντα που λεγόταν κυρίως μετά τη κατοχή με μικρές παραλλαγές, και σε κάθε μέρος της Κρήτης έχουμε κάποιες διαφοροποιήσεις.

Σήμερα τα Φώτα κι ο φωτισμός, και χαρά μεγάλη κι ο Αγιασμός
Κάτω στον Ιορδάνη το ποταμό κάθεται η Κυρά μας η Δέσποινα
όργανο βαστά κερί κρατεί και τον Άη Γιάννη παρακαλεί.
Άη Γιάννη Αφέντη και βαπτιστή βάφτισε και μένα Θεού παιδί
να ανέβω επάνω στον ουρανό, να μαζέψω ρόδα και λίβανο.
Καλημέρα καλησπέρα, καλή σου μέρα αφέντη με τη κυρά.

Τα παλιά κάλαντα των Φώτων όμως ήταν πιο πλούσια, και τραγουδιόταν με τον Πρωτοχρονιάτικο σκοπό των καλάντων, δηλαδή όπως εκείνα που ξεκινάγανε «ταχιά ταχιά κι αρχημηνιά κι αρχή καλός μα χρόνος…».
Αντιπροσωπευτικά τέτοια κάλαντα των Φώτων είναι και τα παρακάτω:

Σήμερα είναι των Φωτώ αγιάζουν οι παπάδες
και μες στα σπίθια μπαίνουνε και λεν τον Ιορδάνη.
Ο Ιωάννης Βαπτιστής επέρασε και είπε:
Χαρίσετε μου τα κλειδιά τα μαργαριταρένια
να ανοίξω το παράδεισο να πιώ νερό δροσάτο
Να θέσω να αποκοιμηθώ σε μια μηλιά αποκάτω.
Ανήφορος κατήφορος στα τρία πηγαδάκια
κάθουνται τρείς μελαχρινές με τα σγουρά μαλλάκια.
Η μια κρατά τον ουρανό κι η άλλη το φεγγάρι
κι η Τρίτη η ωραιότερη κρατά τον Άη Γιάννη.
Ετούτα εί τα κάλαντα που λένε για τα Φώτα
άνοιξε περιστέρα μου τη μαρμαρένια πόρτα.
Και του χρόνου!

Τα κάλαντα των Φώτων παλιά με το σχολείο

Εδώ έχουμε να κάνουμε όπως προείπαμε με τις φτώχιες εκείνες των εποχών, που είχαν αντίκτυπο φυσικά και στα παιδιά. Οι δάσκαλοι νοιώθοντας το βαρύ έργο που αναλάμβαναν, προσπαθούσαν να κάνουν ότι μπορούσαν για να επωφελούνται τα ίδια τα παιδιά. Τα κάλαντα τότε για τους δασκάλους ήταν μια σπουδαία ευκαιρία να βρουν λύσεις σε ζωτικά οικονομικά θέματα του σχολείο όπως να αγοράσουν γραφική ύλη και γενικά αναλώσιμα διάφορα. Αφού με τα κάλαντα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιά είχαν λύσει όλα αυτά τα βασικά θέματα γα βασικές ανάγκες του σχολείου, έμεναν τα κάλαντα των Φώτων, που μπορούσαν με τα λεφτά των καλάντων αυτών, να κάμουν και κάτι τι παραπάνω πέρα από όσα προείπαμε που ήταν και τα απαραίτητα!

Έτσι ο δάσκαλος με την ίδια ομάδα, και πάλι με το λαδικό και το καλάθι για τα αυγά, έπαιρναν σβάρνα τις γειτονιές και έλεγαν τα κάλαντα των Φώτων σε όλα τα σπίτια.

Πάλι στο τέλος τα παιδιά έδιναν στον μπακάλη ή άλλο έμπορα την είσπραξη τους σε είδος για να τους δώσει χρήματα, που στο τέλος θα παραδώσουν όλα στο δάσκαλο.

Αφού ο δάσκαλος ήδη είχε αγοράσει σχολική ύλη από τα κάλαντα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, είχε αγόρασε μάλιστα και ξύλα για τη ξυλόσομπα, τι άλλο έμενε να κάνει με τα χρήματα από τα Φώτα? Μα φυσικά να πάει τα παιδιά μια σχολική εκδρομή… με αυτοκίνητο!

Έδινε λοιπόν τα χρήματα στον άνθρωπο που είχε κανονίσει να βάλει το αυτοκίνητο που στην ουσία ήταν ένα φορτηγό με ανοιχτή καρότσα! Εδώ στη περιοχή μας στη Μεσαρά ένα τέτοιο ανοιχτό αυτοκίνητο είχε ο Ηλίας Αλεξανδράκης, ο οποίος έβαζε όλα τα παιδιά στη καρότσα και οι δάσκαλοι καθόταν μπροστά στο κουβούκλι και τους πήγαινε όλους μαζί εκδρομή!

Ας μη φανταστούμε μακρινές διαδρομές, γιατί απλά τους πήγαινε μέχρι τη Φαιστό!

Για τα παιδιά όμως που δεν είχαν πορίσει ποτέ απ το σπίτι τους, ήταν σημαντικό πράγμα έστω και μια τέτοια βόλτα ακόμα και ως τη Φαιστό που ήταν σε κοντινή απόσταση! Για εκείνα τα παιδιά εκείνης της προ κατοχικής εποχής ήταν σαν να τα είχαν πάει εκδρομή στην άκρη του κόσμου!

Στα παιδιά τότε μια ξενάγηση στη Φαιστό τους φαινόταν πολύ σπουδαία υπόθεση και όλα εντυπωσιαζόταν σε αφάνταστο βαθμό, και έτσι σε παρόμοιες εκδρομές η χαρά τους ήταν απερίγραπτη, έστω κι αν όλα τα παιδιά αγόρια κορίτσια ήταν στοιβαγμένα σε μια καρότσα φορτηγού! Ήταν εποχές που τα παιδιά ευχαριστιόταν και με λίγα, όπως λέμε σήμερα «με το τίποτα»!

Έτσι από τις μαρτυρίες των παλιών διαπιστώνουμε πως οι παλαιότεροι είχαν πιο πολλά ενδιαφέροντα πράγματα να κάνουν στη ζωή τους, την οποία χάρη των εθίμων έκαναν πιο νόστιμη και πιο όμορφη. Σήμερα όλα αυτά οι νέοι τα θεωρούν πλέον περιττά παραμύθια και οι περισσότεροι νέοι αδιαφορούν παντελώς, έτσι όμως και το μορφωτικό και κοινωνικό επίπεδο των ανθρώπων συνεχώς πέφτει.

Ο κόσμος φαίνεται πλέον στην εποχή μας να μην έχει κέφι για τίποτα, απεναντίας μοιάζει να έχει μια μόνιμη κατάθλιψη και πολύ άγχος, ιδιαίτερα τις γιορτές.

Ευχόμαστε να φωτιστεί κάποια μέρα ο κόσμος, και να ξανάρθουν μέρες χριστιανικές σαν εκείνες που ζήσανε οι παλιοί, που πολλοί από εμάς τις προλάβαμε. Να αναβιώσουν ξανά τα παλιά έθιμά μας, και να ζωντανέψει έτσι ξανά η κοινωνία μας, ώστε να είναι σε θέση να ζει ο κάθε ένας παρέα με τον διπλανό του, τον συγγενή του, χωρίς μίσος ζήλια και εμπάθεια.

Κείμενο : Γεώργιος Χουστουλάκης

Ακολουθήστε το Cretanmagazine στο Google News και στο Facebook