Λαλουμάς-Οικισμός του Δήμου Φαιστού

Ο Λαλουμάς βρίσκεται νοτίως των Βοριζών και απέχει 47 χιλιόμετρα από το Ηράκλειο.

Πρόκειται για έναν παλαιότατο οικισμό, καθώς αναφέρεται σε όλες τις βενετσιάνικες απογραφές: το 1577 από τον Francesco Barozzi (f°23v) καταγράφεται ως Lume, το 1583 από τον Pietro Castrofilaca (Κ103) Laluma με 39 κατοίκους και με την ίδια γραφή από τον Francesco Basilicata το 1630 .

Στην τούρκικη απογραφή τού 1671 καταγράφεται Laluma με 7 χαράτσα ενώ δεν αναφέρεται στην αιγυπτιακή απογραφή τού 1834. Στην απογραφή τού 1881 αναφέρεται ο Λαλουμάς στο δήμο Ζαρού 18 χριστιανούς κατοίκους, το 1900 είναι στον ίδιο δήμο με 16, το 1928, με 27, το 1940 με 33, το 1951 με 62, το 1961 με 82, το 1971 με 55, το 1981 με 35 , το 1991 με 25, το 2001 στο Δήμο Ζαρού με 13 και το 2011 στο Δήμο Φαιστού με 7.

Ο κ.κ Ανδρέας Λενακάκης εκπαιδευτικός γράφει:
” Ο Σπανάκης εικάζει ότι ο Francesco Barozzi που καταγράφει πρώτος το τοπωνύμιο ως Lume, πιθανότατα να εξέλαβε την πρώτη συλλαβή (Λα-λουμάς) ως ιταλικό άρθρο: Laluma > La Lume, και το παρέλειψε.
Σε κάθε περίπτωση το τοπωνύμιο παραμένει ανερμήνευτο.

Πιθανόν, επειδή στην εμπρόθετη μορφή του αποδίδεται και σε γενική πτώση, στου Λαλουμά, να πρόκειται για κυριώνυμο.
Πιθανή επίσης η σύνδεσή του με το επίσης κυριώνυμο τοπωνύμιο του όμορου οικισμού των Καμαρών στου Λαλουμέρη το Σπήλιο .

Θεωρώ απίθανο να σχετίζεται με τη λέξη λούμα με τη διπλή ερμηνεία της: α) λασπώδης, υγρή περιοχή, περιοχή με νερό και β) ρούμα (η πρώτη από το ρήμα λούω > λούμα και η δεύτερη από το ρέω > ρούμα με τροπή του ρ σε λ), που συχνά χρησιμοποιείται στα τοπωνύμια (στο/στη Λούμα ), και σ’ αυτό το προϋπάρχον τοπωνύμιο στο Λούμα να ενσωματώθηκε το ιταλικά άρθρο la, επειδή οι απογραφές Barozzi και Castrofilaca έχουν χρονική απόκλιση μόλις έξι ετών, χρονικό διάστημα που δεν επιτρέπει αυτή τη γλωσσική μεταβολή ”.

Κατά την έρευνα την δική μου όμως, η λαϊκή παρετυμολογία έχει δώσει μια εξαιρετικά σύνθετη ερμηνεία:
Το όνομα Λαλουμάς διαμορφώθηκε βάσει, της σκέψης, νοοτροπίας, συνήθειας και λογικής των κατοίκων του χωριού των Βοριζών, καθ’ όσον το χωριό Λαλουμάς αποτελούσε ένα ” κρίκο της αλυσίδας ” των χωριών και μετοχιών που απλωνόταν από το όρος της Ίδης μέχρι και το Γεροπόταμο, που κατοικούσαν οι κάτοικοι των Βοριζών.

Μερικά από αυτά τα χωριά και τα μετόχια, εκτός του χωριού των Βοριζών, ήταν: το Μεσίσκλι, ο Λαλουμάς, η Γαλιά, τα Λιδιανά, τα Δρακακιανά, τα Καπελονιανά, το Μονόχωρο, τα Ρογδιανά και o Απόλυχνος.

Οι κάτοικοι των Βοριζών καθ’ όλο αυτό το εύρος της περιφέρειας, που συμπεριελάμβανε αυτά τα χωριά και τα μετόχια, είχαν την ίδια λογική, όσον αφορά τα γλωσσικά θέματα.

Κατά συνέπεια, όπου δύο ποτάμια συναντιόταν για να συνεχίσουν από κοινού σε ένα ποτάμι και στο σημείο συνάντησης σχηματιζόταν οξεία γωνία, το σημείο αυτό καθώς και η ευρίτερη περιοχή έπαιρνε από αυτούς την ονομασία ”Λαβδα”.
Ένεκα αυτής της λογικής, έχομε τη κάτω και τη πάνω Λάβδα στη περιοχή του χωριού Γαλιά. (παρετυμολογία από το γράμμα λάμδα ως προϋπόθεση για να στηριχτεί και η επόμενη παρετυμολογία).

Στου Λαλουμά, σε απόσταση αναπνοής και συγκεκριμένα στα τελευταία σπίτια του χωριού, όπου βρίσκεται η γέφυρα, ήταν και είναι το σημείο συνάντησης των ποταμών: Χάλεφε, Κουτσουλίτη και Αγκουτσακίτη, που ερχόταν από τις Κούρτες, Ζαρό και Βορίζα, αντίστοιχα.

Στο σημείο εκείνο είχαν δημιουργιθεί δύo λάβδες.
Αυτές οι δύο λάβδες όμως που είχαν σχηματιστεί από τους ποταμούς, έφεραν σε απόσταση αναπνοής και συγκεκριμένα κοντά στα τελευταία σπίτια του χωριού Λαλουμάς, ξένες προς το χωριό αγροτικές περιοχές, ενώ και τις δύο αυτές παρόχθιες ζώνες τις διεκδικούσαν οι Βοριζανοί ως ζώνες της δικής τους περιφέρειας.

Με αποτέλεσμα να χρησιμοποιήσουν χίλιους δυο τρόπους για να φέρουν τη περιφέρεια του χωριού των ανατολικότερα, πέρα από την εκβολή των ποταμών, χωρίς να λαμβάνουν υπόψιν τους τα φυσικά όρια.

Και γι αυτό το λόγο έλεγαν:
Και η μια Λάβδα και η άλλη Λάβδα είναι εμάς
Και το ένα Λάβδα και το άλλο Λάβδα είναι εμάς.
Και το ένα Λ και το άλλο Λ είναι εμάς.
Και το ένα Λα και το άλλο Λου είναι εμάς.
Και το Λα και το Λου είναι εμάς
Λα και Λου εμάς
Λα και Λου (ε)μας
Λα ….Λου…. μας
Λα….Λουμας
προκύπτει το τοπωνύμιο Λαλουμάς .

Ας σημειωθεί ότι, από τα παλιά χρόνια ο Βοριζανός, το γράμμα …Λ…..το πρόφερε και …Λα…. και ….Λου…, πάντα με την ίδια έννοια.

Την προφορά του γράμματος …Λ…, σαν…. Λου…, τη συναντούμε και σήμερα ακόμα καθημερινώς στα ορεινά χωριά του Ψηλορείτη.

Η εξεζητημένη αυτή ερμηνεία ίσως να μην αποδίδει την πλήρη αλήθεια, δείχνει όμως πόσο απασχόλησε τον απλό άνθρωπο της περιοχής η κατανόηση και κατ’ επέκταση η οικειοποίηση του τοπωνυμίου.

Οι κάτοικοι του οικισμού αποκαλούνται Λαλουμιανοί. Στην εμπρόθετή του μορφή αποδίδεται ως κυριώνυμο στου Λαλουμά.
Τη βασική αυτή παρετυμολογία την άκουσα από τον πατέρα μου Μανώλη Ζ. Ζαχαριουδάκη ή Ντουϊντομανώλη, που γεννήθηκε το έτος 1914 στο χωριό Βορίζα και κατοικεί σήμερα στο χωριό Γαλιά, είναι υπεραιωνόβιος και χαίρει άκρας υγείας.

Στου Λαλουμά θα συναντήσουμε μια πετρόχτιστη γέφυρα.

Η γέφυρα αυτή είχε χτιστεί πριν τριακόσια χρόνια περίπου.

Χτίστηκε για να εξυπηρετήσει Τουρκικούς, καθαρά στρατιωτικούς σκοπούς.

Βασική επιδίωξη των Τούρκων ήταν να μπορούν να ελέγχουν την ευρίτερη περιοχή χρησιμοποιόντας την γέφυρα. καθ’ όσον στο χωριό Βορίζα δεν κάθισαν ποτέ Τούρκοι, απεναντίας οι Κούρτες ήταν εξ ολοκλήρου Τουρκοχώρι.

Για να χτιστεί, χρηματοδοτήθηκε από μία γυναίκα Τουρκικής καταγωγής, η οποία ήταν μόνιμος κάτοικος του χωριού Κούρτες.

Σύνταξη κειμένου: ΦΑΝΟΥΡΙΟΣ ΖΑΧΑΡΙΟΥΔΑΚΗΣ, αρθρογράφος στην εφημερίδα Άποψη του Νότου και στη στήλη ΤΟ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΗΜΕΡΑ.