Οι νερόμυλοι έχουν εγκαταλειφθεί σταδιακά, αλλά κάποιοι λειτουργούσαν και έως την τελευταία πεντηκονταετία
Η έλλειψη νερού, η τεχνολογία, τα σύγχρονα εργοστάσια, εκτόπισαν τούς νερόμυλους έναν έναν.
Το νερό του Κουρσουλήτη ποταμού, που έρχεται σήμερα από το φράγμα, και τότε κατέβαζε τα νερά του Ζαρού και του Ψηλορείτη, οδεύοντας από αγωγούς χωμάτινους ή τσιμεντένιους καταπότες, ερχόταν σέ μια προσωρινή δεξαμενή πριν τον κάθε νερόμυλο.
Από την χωμάτινη αυτή δεξαμενή, το νερό ερχόταν στον υπερυψωμένο τοίχο του μύλου, και από εκεί έπεφτε σε μια οπή.
Η οπή αυτή, στην πραγματικότητα μια πέτρα, ειδικά πελεκημένη.
Η πέτρα αυτή είχε με μια τρύπα στη μέση, και λεγόταν ζ.ο υ ρ γ ι ό.
Το ζουργιό του μύλου λοιπόν, όταν άνοιγαν τα νερά τής χωμάτινης δεξαμενής, συνέλεγε όλα αυτά τα νερά στην τρύπα, που έπεφταν με ορμή προς τα κάτω, και πάνω στα φτερά μιας φτερωτής.
Η δύναμη του νερού γύριζε τη φτερωτή, η οποία μετέδιδε την κίνηση με ειδικά γρανάζια ή λουριά, στόν άξονα που θα γυρίσει καί τίς δύο μυλόπετρες.
Έτσι, οι πέτρες συνέθλιβαν, είτε σιτάρι, είτε τον ελαιόκαρπο.
Ψάχνοντας στά χωριό Φανερωμένη Ηρακλείου, συνάντησα μέσα στο χωριό, τον νερόμυλο του Τζαμπάζη, που λειτουργούσε σαν αλευρόμυλος αλλά αργότερα και σαν ελαιοτριβείο, με βάσει πληροφορίες πού είχα.
Είχε δηλαδή, και μυλόπετρες αλλά και πέτρες νά αλέθει ελιές με πρέσσο.
Στο δρόμο για το φράγμα, στην περιοχή Ποταμήτη, συναντάμε ακόμα δύο νερόμυλους, απέναντι ο ένας από τον άλλον.
Τούς δύο αυτούς νερόμυλους τους χωρίζει ο ποταμός Κουτσουλίτης, άλλα και οι δύο έπαιρναν νερό από τον ίδιο ποταμό.
Ο νερόμυλος της ανατολικής πλευράς, άλεθε μέχρι και πριν και τεσσαρακονταετίας.
Τελευταίος νερόμυλος, που λειτουργούσε στη Φανερωμένη, ήταν του Βροντογιώργη, στο Πέρα Μετόχι, η Συργιανά, όπως λέγανε τη γειτονιά.
Ο νερόμυλος στου Ποταμήτη, που ήταν απο τήν δυτική πλευρά του ποταμού, είναι πολλά χρόνια που σταμάτησε.
Ο νερόμυλος αυτός, είχε την ιδιαιτερότητα, οτι το ζουργιό, του μύλου, ήταν πολύ κοντά στήν εκεί ευρισκόμενη εκκλησία της Αγία Παρασκευής.
Βέβαια, περνώντας ο δρόμος από εκεί, πού οδεύει γιά το φράγμα, γκρέμισε τον μύλο αυτό, και σώζεται μονάχα ένα τμήμα του
Κείμενο – φωτογραφίες: Γεώργιος Χουστουλάκης
Ακολουθήστε το Cretanmagazine στο Google News και στο Facebook
