Connect with us

ΙΣΤΟΡΙΑ

Τα χρόνια της λέπρας στη Φανερωμένη

Δημοσιεύτηκε

στις

Στα τέλη του προ περασμένου αιώνα, δηλαδή τέλη του 1800 ανθούσε ακόμα η λέπρα, και η Σπιναλόγκα λειτουργούσε σαν θεραπευτήριο


Μια ιστορία της μητέρας μου με προβλημάτισε αρκετά, και σκέφτηκα να τη μοιραστώ μαζί σας.

Ας αφήσουμε όμως τη μητέρα να τη διηγηθεί καλύτερα τη μαρτυρία της, με δικά της λόγια…

Ο παππούς σου ο Μιχάλης Λενιδάκης, από τη Φανερωμένη, ήταν το μικρότερο παιδί του Μανώλη Λενιδακη.

Τον Μανώλη Λενιδάκη τον είχαν ψυχοπαίδι οι Τούρκοι, τον πάντρεψαν κιόλας, και όταν έφυγαν από την Κρήτη, του είχαν κάνει πολλά δώρα, και κάποια χωράφια, και περιουσία είχε αρκετή.

Είχε δε δώδεκα παιδιά μεγάλα ο Μανώλης και το τελευταίο ήταν ο παππούς σου ο Μιχάλης Λενιδάκης, (Μακρομιχάλης)

Τον Μανώλη τον έλεγαν και ΄΄Μακρή” (ψηλός), γιατί ήταν τόσο ψηλός που δεν υπήρχε σε κανένα τσαγκάρη καλπόδι για να του φτιάξει στιβάνια!

‘Έτσι, του είχε φτιάξει ειδικά καλαπόδια για τα μέτρα του!

Κρίμα που η γιαγιά σου τα είχε βάλει μια μέρα στη φωτιά και τα έκαψε, για να δείς πόσο μεγάλα ήταν!

Μια μέρα ο Μανώλης, καθόταν στο καφενείο του Δημοστελαντώνη στα Αργιανα (συνοικία Φανερωμένης) και έπινε καφεδάκι.

Έρχεται εκείνη τη μέρα στο καφενείο και ένας παπάς, άγνωστος.

Αφού κέρασε ο Μανώλης τον πάπα, στη συνέχεια τον κάλεσε και στο σπίτι του να του κάνει τραπέζι, και να τον κονέψει το βράδυ.

Εκείνα τα χρόνια όλοι είχαν φιλότιμο, και παίρνανε τους ξένους και ξωμένανε το βράδυ στο σπίτι, ας ήτονε και διακονιάρηδες!

Όταν είδε ο πάπας και τα δώδεκα παιδιά μαζεμένα έδειξε ξαφνιασμένος…

-Εδικα σου είναι Μανώλη ούλα ετουτανέ τα κοπέλια?

-Εδικα μου είναι! Είπε ο Μανώλης.

Απο τα παιδιά τα δύο μονάχα ήταν κορίτσια, και όλα τα άλλα αγόρια.

Όλα καλά στην υγεία τους, μάλιστα η μεγάλη κόρη η Μελανθία ή τη λέγανε και Κορφία ήταν παντρεμένη απο του Κουσέ.

Τον άνδρα της τον έλεγαν Κανάκη και ήταν αγρονόμος στις Μοίρες.

Η Μελανθία είχε και μιά μικρή κόρη.

Αυτή η μικρή κόρη της Μελανθίας, είχε την ίδια ηλικία με το παππού σου.

Απο τη στιγμή που έφυγε ο παπάς απο το σπίτι, αρχίσανε όλα τα δεινά!

Πάει η Μελανθία να σπάσει ένα ξύλο στο γόνατο της, και μολύνθηκε και πέθανε.

Πήγε να πεταχτεί ο μεγάλος γιος μέχρι τους Βόρους να πάρει ένα μπουκάλι κρασί, και στο δρόμο τον δάγκωσε ένας σκύλος, έπαθε λύσσα και πέθανε κι αυτός.

Στα άλλα παιδιά άμα είχαν ένα εξάνθημα, η σπυράκι, λέγανε οι γιατροί πως ήταν λέπρα και τα πήγαιναν κατ’ ευθεία στη Σπιναλόγκα!

Εκεί προφανώς τους έκαναν μια ένεση, και κολάγανε στα αλήθεια, μένανε εκεί μέχρι να πεθάνουν!

Πολύ σύντομα πέθαναν όλα τα παιδιά, εκτός από τον παππού σου!

Καλά καλά ο παππούς σου ο Μακρομηχάλης, δεν θυμάται όλα τα ονόματα των αδερφακιών του, γιατί ήταν μικρός.

Και η Αθηνιά, η δεύτερη αδερφή της Μελανθίας, κατέληξε και αυτή στη Σπιναλόγκα.

Ο Μανώλης και όλοι, άρχισαν να προβληματίζονται τι να έγινε με τον παπα?

Τους μάτιασε απλά? η έκανε και κάτι άλλο στα κρυφά και κώλυσε κανένα παιδί?

Σιγά σιγά πέθανε και ο Μανώλης και η γυναίκα του, μη αντέχοντας έναν έναν τον άδικο χαμό των παιδιών τους…

Σκοπός των ανθρώπων που κόλλησαν την αρρώστια σε όλα αυτά τα υγιέστατα παιδιά, ήταν να ξεκληρίσουν όλη την οικογένεια, και αφού δεν θα υπήρχαν κληρονόμοι, θα υφάρπαζαν οι επιτήδειοι σαν κύριοι, όλη την περιουσία!

Μέσα στο παιγνίδι, ήταν γνωστό στους πάντες ότι είχαν εμπλακεί πολιτικοί, γιατροί, αλλά ως φαίνεται είχαν επιστρατευτεί μέχρι και…παπάδες!

‘Έλα όμως που ο παππούς ο Μακρομιχάλης, αν και μικρότερος κατάφερε και τους γλύτωσε, και έτσι αυτός, μαζί με το κοριτσάκι της Μελανθίας, μοιράστηκαν τελικά την περιουσία!

Ποιος ξέρει άραγε τη πραγματική αλήθεια?

 

Κείμενο Γεώργιος Χουστουλάκης

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η ιστορία της Καλλίτσας από το Αποδούλου Αμαρίου που έφυγε σκλάβα και γύρισε λαίδη

Δημοσιεύτηκε

στις

Το 1823 ένα 11χρονο κοριτσάκι, που το έλεγαν Καλλίτσα, αρπάχτηκε από τους Τούρκους στο χωριό Αποδούλου του Αμαρίου Ρεθύμνου και στάλθηκε για πούλημα στα σκλαβοπάζαρα της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου


Εκεί την αγόρασε ένας Άγγλος αρχαιολόγος και την πήρε μαζί του στην Αγγλία για να τη χρησιμοποιήσει ως οικιακή βοηθό.

Στο Λονδίνο την αγάπησε και την παντρεύτηκε ένας νεαρός αξιωματικός του ναυτικού, που έγινε ο μετέπειτα ναύαρχος του αγγλικού στόλου. Μετά από χρόνια, η πρώην σκλάβα επέστρεψε ως λαίδη στο χωριό της και συναντήθηκε με την οικογένειά της. Η ιστορία της Καλλίτσας κόβει την ανάσα και φανερώνει την ικανότητα επιβίωσης της ελληνικής φυλής.

Κρύφτηκαν για να γλιτώσουν

Το 1823 πέρασε από την επαρχία Αμαρίου Ρεθύμνου ο τουρκικός στρατός, οι λεγόμενοι Νηζάμηδες. Για να γλιτώσουν οι κάτοικοι του χωριού Αποδούλου, φύγανε άρον άρον από τα σπίτια τους και έψαξαν μέρος να κρυφτούν.

spiti-kallitsaΑφού οι άντρες βόλεψαν σε κρυψώνες τα γυναικόπαιδα, οι ίδιοι αρματώθηκαν και ανέβηκαν στην πλαγιά του βουνού πάνω από το χωριό, για να κρατούν οπτική επαφή με τον εχθρό και να επιχειρήσουν απελπισμένη επέμβαση αν χρειαστεί.

Μεταξύ των χωρικών ήταν και ο Αλέξανδρος Ψαράκης, που πήρε τη γυναίκα με τα τέσσερα παιδιά του, μαζί και τρία ακόμα ορφανά του χωριού που τα προστάτευε, και τους έκρυψε σε μια καλύβα από δεματές στου «Βλαστού τον κάμπο», αρκετά μακριά από τον δρόμο που θα περνούσε ο κύριος όγκος των Τούρκων. Ξόρκισε, μάλιστα, τη γυναίκα του Αγγελικώ να επιβάλλει νεκρική σιγή στην καλύβα και να μην αφήσει κανένα παιδί να ξεμυτίσει απ’ αυτή. Ζήτησε επίσης από τα μεγαλύτερα παιδιά του, τον 13χρονο Γιωργή, την 11χρονη Καλλίτσα και τον 8χρονο Γιάννη, να κρατούν πάντα αγκαλιά τον 3χρονο Σταυρουλιώ, για να μην μπήξει για οποιονδήποτε λόγο τα κλάματα και προδοθούν.

Το ξημέρωμα της επόμενης ημέρας οι Τούρκοι πέρασαν μέσα από το Αποδούλου, όπου βρήκαν μόνο τρεις γέροντες που αρνήθηκαν να κρυφτούν και μια ανάπηρη γυναίκα, τους οποίους αποκεφάλισαν επιτόπου. Αφού λεηλάτησαν και έκαψαν το χωριό, κατευθύνθηκαν προς το Τυμπάκι, όπου ήταν στρατοπεδευμένη η κύρια τουρκική δύναμη. Δύο νηζάμηδες, όμως, είχαν ξεμακρύνει από τον κύριο όγκο των υπολοίπων στρατιωτών ψάχνοντας απίδια και φωλιές πουλιών με αυγά.

spiti-kallitsa1Όταν κατά σύμπτωση πέρασαν από του «Βλαστού τον κάμπο», είδαν το καμουφλαρισμένο καλύβι και κοίταξαν μήπως κρύβεται κανείς μέσα. Ανοίγοντας την πόρτα είδαν το έκπληκτο και κατατρομαγμένο τσούρμο των παιδιών με την Αγγελικώ και τους συνέλαβαν όλους, με σκοπό να τους πουλήσουν σε εμπόρους σκλάβων. Μόνο το μεγαλύτερο αγόρι από τα ορφανά γλίτωσε, όταν με μια ξαφνική κίνηση το έβαλε στα πόδια και ροβόλησε μακριά.

Οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν στη σειρά τα ανθρώπινα λάφυρά τους με σκοπό να τα οδηγήσουν στο μεγάλο στρατόπεδο του Τυμπακίου. Στον δρόμο άφησαν ελεύθερη την Αγγελικώ με το νήπιο, μάλλον επειδή έκριναν ότι δεν έχουν εμπορική αξία. Η Αγγελικώ δεν σταμάτησε ούτε λεπτό να σέρνεται ουρλιάζοντας πίσω από το κομβόι και να ικετεύει να της δώσουν τα παιδιά, αλλά δεν την άκουγαν. Κάτω από την απίστευτη επιμονή της, όταν έφτασαν στο Τυμπάκι της έδωσαν ακόμα ένα καχεκτικό 6χρονο κορίτσι από τα δύο ορφανά και μετά από αυτό τους έχασε, επειδή αναμίχτηκαν με το υπόλοιπο στράτευμα.

Πουλήθηκε στην Αλεξάνδρεια

spiti-kallitsa2Οι Τούρκοι στο Τυμπάκι χώρισαν σε διαφορετικές ομάδες τα αγόρια και τα κορίτσια που είχαν αρπάξει από τα διάφορα χωριά. Τα ίχνη των αγοριών του Αλεξανδρή και του ενός ορφανού χάθηκαν από εκείνο το σημείο, με την υπόνοια ότι ο 13χρονος Γιωργής αγοράστηκε από έναν Μπέη από το Ηράκλειο.

Η Καλλίτσα αρχικά μεταφέρθηκε στα Χανιά και μετά την έβαλαν σε πλοίο που τη μετέφερε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Εκεί την αγόρασε, μαζί με άλλες Κρητικοπούλες, ένας Άγγλος καθηγητής που συμμετείχε σε αρχαιολογική αποστολή στην Αίγυπτο και τη μετέφερε στο Λονδίνο για να τη χρησιμοποιήσει ως οικιακή βοηθό. Την έβαλε μάλιστα σε σχολείο να μάθει γράμματα και να μιλάει αγγλικά.

Η Καλλίτσα ξεχώρισε αμέσως από την εξυπνάδα και την ωραία εμφάνισή της και κέρδισε τις καρδιές των Άγγλων αφεντικών της. Εκεί, στο καινούργιο περιβάλλον, γνώρισε μετά από λίγα χρόνια τον αξιωματικό του αγγλικού πολεμικού ναυτικού Ρόμπερτ Χέι, που ήταν γιος του ναυάρχου του αγγλικού στόλου Τζων Χέι. Μεταξύ των δύο νέων αναπτύχθηκε έλξη, η οποία δεν άργησε να εξελιχθεί σε σχέση που οδήγησε σε γάμο. Κάπως έτσι, η Καλλίτσα από το Αποδούλου του Αμαρίου βρέθηκε να ζει στο Λονδίνο, στο πλευρό του συζύγου της, ο οποίος κάποια στιγμή διαδέχτηκε τον πατέρα του στην ηγεσία του αγγλικού στόλου.

spiti-kallitsa3Το 1843, σε ένα ταξίδι του αγγλικού στόλου σε λιμάνια της Μεσογείου, ο ναύαρχος σύζυγος της Καλλίτσας την πήρε μαζί του στη ναυαρχίδα. Μεταξύ των λιμανιών που επισκέφτηκε ο στόλος ήταν και το λιμάνι της Σούδας στην Κρήτη, όπου ο ναύαρχος συνάντησε τον Τούρκο πασά. Κατά τη διάρκεια της συνάντησης τού ανέφερε πως η γυναίκα του είναι Κρητικιά και έχει από μικρή χάσει τον πατέρα της, τον οποίο θέλει να συναντήσει. Ο πασάς προθυμοποιήθηκε αμέσως να φέρει τον πατέρα της Καλλίτσας στα Χανιά και έστειλε ανθρώπους του να τον αναζητήσουν.

Μόλις οι απεσταλμένοι του πασά εντόπισαν στο Αποδούλου τον πατέρα της Καλλίτσας, αυτός τρομοκρατήθηκε, επειδή είχε σκοτώσει δυο Τούρκους και νόμισε ότι το έμαθαν και πήγαν να τον συλλάβουν. Η συμπεριφορά τους, όμως, δεν είχε τραχύτητα και μη μπορώντας να αρνηθεί, τους ακολούθησε. Μόλις τον παρουσίασαν μπροστά στον πασά, και παρούσης της Καλλίτσας, εκείνος τον ρώτησε: «Τούτη δω την ξέρεις; Έχεις καμιά κόρη χαμένη;». «Όχι, εγώ δεν έχω κοπελιά», απάντησε ο ακόμα τρομαγμένος Αλεξανδρής.

spiti-kallitsa4Μετά από λίγο, όμως, βρήκε το κουράγιο να στραφεί στην Καλλίτσα και να την ρωτήσει: «Αν όπως λες είσαι κόρη μου, πες μου πώς είναι το σπίτι μας στο χωριό». Τότε η Καλλίτσα, που δεν είχε ξεχάσει καθόλου τον τόπο και τη γλώσσα της, του περιέγραψε με κάθε λεπτομέρεια το σπίτι και αναφέρθηκε ακόμα και σε μια χαρουπιά που είχαν στην αυλή. Οι στιγμές που ακολούθησαν ήταν συγκινητικές, καθώς ο πατέρας και η κόρη αγκαλιάστηκαν και έκλαψαν πολύ από χαρά.

Μετά τη συνάντηση η Καλλίτσα δεν προλάβαινε να πάει στο χωριό της, επειδή ο στόλος έπρεπε να αναχωρήσει, αλλά υποσχέθηκε στον πατέρα της: «Θα γυρίσω πάλι πατέρα στην Κρήτη και θα έρθω στο χωριό να δω τη μάνα και τον αδελφό μου, που τόσο πολύ μου λείπουν και τους αγαπώ». Πράγματι, το 1844 ξαναβρέθηκε με τον αγγλικό στόλο στην Κρήτη ο ναύαρχος γαμπρός του Αλεξανδρή, μόνος αυτή τη φορά χωρίς την Καλλίτσα, και βρήκε χρόνο να πάει στο Αποδούλου. Του άρεσε, μάλιστα, τόσο πολύ η περιοχή και το κλίμα, που έδωσε εντολή να χτιστεί ένας αριστοκρατικός πύργος στο χωριό, για να έρχεται με την οικογένειά του και να κάνει διακοπές.

spiti-kallitsa5Στην κατασκευή και φύλαξη του σπιτιού βοήθησε αποφασιστικά ο αδελφός της Καλλίτσας Σταυρουλιός, που είχε φτάσει πλέον στην ηλικία των 25 χρονών. Οι αρχιμάστορας που ανέλαβε το έργο ήταν ο πιο φημισμένος από την Κάρπαθο, το ίδιο και οι τεχνίτες βοηθοί του. Το χώμα που χρησιμοποίησαν στο χτίσιμο το έφεραν από τη Σαντορίνη και τις πλάκες που έστρωσαν το σπίτι από τη Μάλτα.

Την άνοιξη του 1847 έφτασε η μεγάλη στιγμή της επιστροφής της Καλλίτσας στον τόπο που γεννήθηκε. Έφτασε με τα δύο μεγαλύτερα παιδιά και το υπηρετικό προσωπικό της. Ήταν πολύ συγκινητική η σκηνή που μάνα και κόρη να αγκαλιάστηκαν και έκαναν πολύ ώρα να ξεκολλήσουν. Τα επόμενα χρόνια ήρθε κι άλλες φορές η Καλλίτσα στο Αποδούλου με τα τέσσερα παιδιά της, μέχρι που το 1863 πέθανε από αρρώστια ο άντρας της. Στο μεταξύ είχαν πεθάνει και οι γονείς της.

Γλίτωσε από την πυρπόληση

Το 1866 ξεκίνησε η μεγάλη επανάσταση στην Κρήτη, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Σταυρουλιός σήκωσε αγγλική σημαία στον πύργο της αδελφής του μήπως και τον γλιτώσει από την οργή των Τούρκων. Σε μια έκβαση, όμως, των μαχών, οι Τούρκοι στρατιώτες περικυκλώθηκαν από τους επαναστάτες και αναγκάστηκαν να μπουν μέσα στο αρχοντόσπιτο και να οχυρωθούν. Ο Σταυρουλιός, τώρα, ήταν απέξω και έτοιμος να δώσει το σύνθημα να καεί το σπίτι, με τους Τούρκους μέσα. Ευτυχώς, όμως, την τελευταία στιγμή το εγκατέλειψαν οι εχθροί και το σπίτι γλίτωσε.

Στα επόμενα χρόνια και μετά την απελευθέρωση της Κρήτης, μερικοί Άγγλοι συγγενείς της Καλλίτσας επισκέφτηκαν το Αποδούλου και διατήρησαν αλληλογραφία με τους Κρητικούς συγγενείς τους. Σήμερα το σπίτι της Καλλίτσας ανήκει στον Αριστείδη Ψαρουδάκη και τη σύζυγό του.

spiti-kallitsa6Η ιστορία της Καλλίτσας αποτελεί κόλαφο για την αρρωστημένη και θεσμοθετημένη έξη των Οθωμανών να αρπάζουν μικρά παιδιά ακόμα και κατά τον 19ο αιώνα και να τα πωλούν σε σκλαβοπάζαρα. Την εποχή που στον υπόλοιπο κόσμο ανθούσαν σπουδαία ανθρωπιστικά κινήματα, εκείνοι αντιμετώπιζαν τους ανθρώπους, και ειδικά τα παιδιά, ως υλικά λάφυρα.

Αυτοί που μας εισήγαγαν στη μαγεία της ιστορίας της Καλλίτσας ήταν ο Αμαριώτης καθηγητής Νίκος Τυροκομάκης και ο αείμνηστος Γιώργης Ψαρουδάκης, πρώην πρόεδρος της κοινότητας Αποδούλου. Σπουδαία πηγή πληροφοριών ήταν και το συναρπαστικό βιβλίο με τον τίτλο: «Καλλίτσα, η σκλάβα που έγινε Λαίδη», του Κριτόλαου Ψαρουδάκη, το οποίο εκδόθηκε το 1988 στο Ηράκλειο.

Από το παραπάνω βιβλίο πήραμε και τη φωτογραφία που απεικονίζει την Καλλίτσα με τα τρία από τα τέσσερα παιδιά της. Πρόκειται για έναν πίνακα πιστής απεικόνισης, ζωγραφισμένο το 1848 από τον Σερ Τζων Γουότσον Γκόρντον, ιπποτικό μέλος της Αγγλικής Βασιλικής Ακαδημίας. Ο πίνακας αυτός βρίσκεται σήμερα στη Φλωρεντία, στην κατοχή της απογόνου της Καλλίτσας Λίλιαν Ρεγκάνο Χέι.

ΠΗΓΗ: www.greecewithin.com

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ

Οι παλιοί νερόμυλοι της Μεσαράς – Μέρος Α’

Δημοσιεύτηκε

στις

Ξεκινώντας μια προσπάθεια να καταγράψω αν είναι δυνατόν όλους τους νερόμυλους που είχε κάποτε η Μεσαρά, και που βέβαια δεν σώζονται όλοι, εξεπλάγην από τον μεγάλο τους αριθμό


Στην προσπάθειά μου αυτή βέβαια με βοήθησαν ο κ Μαραγκάκης Μύρων από τη Γαλιά, και η συνταξιούχος δασκάλα Αικατερίνη Νικολιδάκη από τη Φανερωμένη, και οι δυό τους λάτρης της λαογραφίας.

Η δε φωτογραφία με την χωροκατανομή των νερόμυλων της Δυτικής Μεσαράς, αλλά και τα ρέματα που αναφέρονται παρακάτω, είναι από το βιβλίο που υπάρχει στο ΜΟΥΣΙΟ ΚΡΗΤΙΚΉΣ ΕΘΝΟΛΟΓΊΑΣ που εδρεύει στους Βόρους.

Οι νερόμυλοι της Μεσαράς, ή «μύλοι» όπως χάριν απλότητας λέγονται από τον κόσμο, ήταν διάσπαρτοι στα διάφορα ρέματα, σε όλη τη περιοχή Μεσαράς, και φυσικά όπως θα δούμε παρακάτω ήταν πολλές δεκάδες!

Μια σειρά μύλων βρίσκονταν σε ποτάμια ή ρέματα που πήγαζαν από τους πρόποδες του Ψηλορείτη, και άλλη σειρά μύλων σε ρέματα που πήγαζαν από τους πρόποδες των Αστερουσίων ορέων. Οι μύλοι ακολουθούσαν τις κατευθύνσεις των ποταμών ή ρεμάτων της κάθε περιοχής, και ήταν χτισμένοι δίπλα ή κοντά στις όχθες τους, ή ακόμα και σε κάποια απόσταση από τον ποταμό, και τα νερά όλων κατέληγαν μέσω Γεροπόταμου στη θάλασσα. Πολλοί νερόμυλοι βρίσκονταν βόρεια της Μεσαράς στην περιοχή Γέργερης, που ήταν τότε από τα μεγάλα χωριά της Κρήτης, και αυτό χάρις και στα πολλά νερά της περιοχής! Από τον 15ο αιώνα επί εποχής Ενετών άρχισαν να χτίζονται οι νερόμυλοι, συνέχισαν και επί τουρκοκρατίας, και μόνο εκεί υπήρχαν 27 στον αριθμό! Ακόμα και η Γόρτυνα αρδευόταν με τα νερά της Γέργερης, από ότι μαρτυρούν τα υπολείμματα αγωγών. Οι περισσότεροι πάντως νερόμυλοι είχαν χτιστεί επί Τουρκοκρατίας από Τούρκους μεγαλοκτηματίες ή Αγάδες, με Έλληνες σαν εργατικό προσωπικό, και το φόρο εισέπραττε ο Αγάς ή ο εκάστοτε Τούρκος διοικητής. Μέχρι το 1950 λειτουργούσαν αρκετοί νερόμυλοι –αλευρόμυλοι στα διάφορα ποτάμια της ευρύτερης περιοχής Μεσαράς. Μεγάλη σημασία είχαν οι νερόμυλοι εκείνα τα χρόνια, γιατί εκτός από την οικονομική άνθιση, έφερναν τον κόσμο πιο κοντά, υπήρχε ανταλλαγή προϊόντων, και τα νέα επίσης διαδίδονταν εύκολα . Κάποιοι μύλοι είχαν αγοραστεί από Έλληνες από τους Τούρκους όταν έφευγαν, ή απλά καταλήφθηκαν από τους ενοικιαστές, όπως έγινε και με τα χωράφια ή εκτάσεις βοσκοτόπων που νοίκιαζαν.

Οι περισσότεροι μύλοι, επειδή ήδη ήταν πολύ παλιοί, αναστηλώθηκαν για να συνεχίσουν τη λειτουργία τους, και σε νεότερες εποχές.

Σίγουρα όμως υπήρξαν και κάποιοι μύλοι, τους οποίους είχαν φτιάξει και Έλληνες εξ ολοκλήρου.

Έτσι πολλοί μύλοι πράγματι επισκευάστηκαν τη δεκαετία του 1930 –’40, για το λόγο που είχαμε πολλά νερά. Φυσικά μιλάμε για βροχές, που οι πλημύρες είχαν σαν αποτέλεσμα, τα νερά των ποταμών να υπερχειλίσουν και να προκληθούν μάλιστα και πλημμύρες!

Τα ονόματα των μύλων, ήταν συνήθως εκείνα του ιδιοκτήτη, άλλαζαν όμως τα ονόματα αυτά από εποχή σε εποχή, και συνήθως επικρατούσε η ονομασία του τελευταίου ιδιοκτήτη.

Όμως σε κάποιες περιπτώσεις υπήρξαν και μύλοι, που έπαιρναν την ονομασία της περιοχής, τοποθεσίας δηλαδή, ή το όνομα του χωριού, όπως ήταν «ο μύλος του Ποταμίτη», «ο μύλος στη Γόρτυνα» κλπ.

Μέχρι το 1950 στη περιοχή Μεσαράς λειτουργούσαν ακόμα αρκετοί νερόμυλοι, αφού οι κάτοικοι της περιοχής είχαν και τα σιτηρά σαν βασικό εισόδημα μαζί με την ελαιοπαραγωγή.

Οι μύλοι εγκαταλείφθηκαν μετά το 1960, που σταμάτησαν οι μεγάλες βροχοπτώσεις, και λιγόστεψαν κατά πολύ τα νερά των πηγών.

Όμως παράλληλα είχαν ήδη αρχίσει οι ηλεκτροκίνητοι μύλοι, αλλά και οι καλλιέργειες σε σιτηρά είχαν αρχίσει να λιγοστεύουν χρόνο με το χρόνο, αφού άρχισαν οι μεγάλες εισαγωγές από τη Ρωσία..

Επειδή υπήρχε σπουδαία οικονομική άνθιση σε σιτηρά στην ευρύτερη περιοχή της Μεσαράς, πριν το 1960, η ανάγκη για την άλεση τους ήταν μεγάλη. Μια επιχείρηση με νερόμυλο λοιπόν, πάντα θα ήταν επικερδής εκείνα τα χρόνια.

Οι μύλοι δεν άλεθαν μονάχα τα σιτηρά, επίσης κάποιοι από αυτούς έπαιζαν σπουδαίο ρόλο και σχετικά με την άλεση και της ελιάς, καθότι τελευταία είχε προστεθεί σε κάποιους από αυτούς και πιεστήριο!

Σε κάποιους άλλους είχε προστεθεί και γεννήτρια στην κατοχή για να φορτίζουν οι αντάρτες τις μπαταρίες των ασυρμάτων, και σε άλλους είχε προστεθεί μηχανισμός πλυντηρίου ρούχων..

Εκτός των μύλων στην βόρεια πλευρά δηλαδή στη περιοχή Γέργερης, μύλοι βρισκόταν και στην Ανατολική κατεύθυνση, των Μοιρών, από Αγίους Δέκα έως Αγία Βαρβάρα. . Πολλοί ήταν και οι μύλοι στα Νότια που πήγαζαν από τα Αστερούσια. Μύλοι υπήρχαν παντού! Θα αναφερθούμε μονάχα στις ονομασίες των ρεμάτων αυτών στις διάφορες περιοχές, αλλά δεν θα επεκταθούμε όμως αναλυτικά σε κάθε μύλο χωριστά, γιατί οι μύλοι ήταν πάρα πολλοί, και ίσως το κάνουμε σε άλλο κεφάλαιο, γιατί έχουν μεγάλη ιστορία! Εμείς εδώ θα αναφερθούμε στους νερόμυλους που υπήρχαν στην Δυτική κατεύθυνση Γαλιά – Απόλυχνο Βρέλη, και Ζαρό – Φανερωμένη – Βόρους κλπ με ότι πληροφορίες έχουμε συλλέξει για τον κάθε νερόμυλο των περιοχών αυτών.

ΚΟΙΛΆΔΕΣ Ή ΡΈΜΑΤΑ ΚΑΙ ΧΩΡΙΆ ΣΤΑ ΟΠΟΊΑ ΒΡΊΣΚΟΝΤΑΙ ΣΉΜΕΡΑ ΝΕΡΌΜΥΛΟΙ ΣΤΗ ΜΕΣΑΡΆ

Οι κοιλάδες οροσειράς Ψηλορείτη

Κοιλάδα Λυγκοπόταμου
Κλίμα
Κοιλάδα Μάγειρα
Γρηγοριά – Λαγολιό

Κοιλάδα Ανώνυμου ποταμού
Καλοχωραφήτης

Κοιλάδα Κουτσουλήτη
Ζαρός – Λαλουμάς –Σκούρβουλα – Φανερωμένη – Βόροι

Κοιλάδα Γαλιανού ποταμού
Γαλιά

Κοιλάδα Απολυχνιανού ποταμού
Απόλυχνος – Βρέλης ή Άγιος Αντώνιος -Μοίρες

Κοιλάδα ποταμού Αμπελούζου
Πλουτή

Κοιλάδα ποταμού Λιθέου ή Ποταμίδα
Γέργερη – Καρδαμιανά – Μαστροχιανά –Τζανιανά – Απομαρμά –Ψαλίδα (πςριοχή)
Άγιοι Δέκα – Μητρόπολη

Οι κοιλάδες οροσειράς Αστερουσίων

Κοιλάδα Γιαλομονόχωρου
Μονή Οδηγήτριας – Γιαλομονόχωρο
Κοιλάδα των Κριτιτών
Κριτιτά

Κοιλάδα Πλώρας
Πλώρα

Κοιλάδα Ανώνυμου ποταμού
Βαρδί

Σε όλες αυτές τις ανωτέρω κοιλάδες, που ανήκουν στη περιοχή Μεσαράς, στα ρέματα και στα χωριά που αναφέρουμε, υπάρχουν μύλοι.

Επειδή είναι πάρα πολλοί να γραφτούν όλοι αυτοί οι μύλοι, στη φάση αυτή θα αναφέρουμε μονάχα ότι στοιχεία που έχουμε και πληροφορίες για τους μύλους από δύο σπουδαίες κατευθύνσεις που σχηματίζουν οι δύο κοιλάδες ρεμάτων, του
Κουτσουλήτη ποταμού, τη κατεύθυνση της κοιλάδας του Απολυχνιανού ποταμού, καθώς και εκείνους της κοιλάδας του Γαλιανού ποταμού.

OI ΠΑΛΙΟΊ NEΡΌΜΥΛΟΙ –ΑΛΕΥΡΌΜΥΛΟΙ ΤΗΣ ΚΟΙΛΆΔΑΣ ΤΟΥ ΑΠΟΛΥΧΝΙΑΝΟΎ ΠΟΤΑΜΟΎ

Στην περίπτωση αυτή έχουμε τον Απολυχνιανό ποταμό με τα νερά του Τουρκί της Απολύχνου. Τα νερά από το Τουρκί έκαναν μια διαδρομή, περνώντας από Απόλυχνο, Βρέλη, ενώνονταν με τα νερά του Γαλιανού ποταμού στη περιοχή «Λάβδα», όπου σχηματίζονταν το ομώνυμο γράμμα «Λ» , εξ ου και η ονομασία «Λάβδα».

Στη Λάβδα που ενώνονταν τα ρέματα, λέγεται και Νταλαμάρω, όπου μαζεύονταν πολλά νερά, χειμώνα καλοκαίρι, τα οποία από εκεί συνέχιζαν να τροφοδοτούν νερόμυλους, να ποτίζουν περιβόλια μέχρι τις Μοίρες, για να διοχετευθούν τέλος ό,τι νερό έμενε στον Γεροπόταμο, και από εκεί στη θάλασσα.
Σε αυτά τα μικρά ποτάμια λοιπόν και παραπόταμα, κοντά στις όχθες τους , ήταν χτισμένοι δέκα νερόμυλοι! Όλοι έκαναν καλή δουλειά και έλυναν τα προβλήματα της περιοχής για άλεση σιτηρών. Ξεκινώντας από το Τουρκί θα αναφέρουμε έναν –έναν νερόμυλο που γνωρίζουμε, και αυτούς που υπήρχαν αλλά δεν γνωρίζουμε περισσότερα.

TOYΡΚΙ

1-Μύλος ανώνυμος

Για τον πρώτο μύλο δεν έχουμε στοιχεία

2-O μύλος του Κρομμυδόκωστα (Κώστα Ζαχαριουδάκη)
Ο δεύτερος νερόμυλος που δούλεψε τελευταίος με τα νερά από το Τουρκί, ήταν κοντά στο Τουρκί, πολύ πιο μέσα δηλαδή από την Απόλυχνο στη τοποθεσία «Περβόλα», και ήταν του Κρομμυδόκωστα (Κώστα Ζαχαριουδάκη). Ο μύλος αυτός υπήρχε μέχρι τη δεκαετία του 50, και δεν τον δούλευε ο ίδιος, αλλά είχε ένα μυλωνά που δούλευε τον μύλο, ο οποίος λεγόταν κι αυτός Κώστας. Κατεδαφίστηκε ο μύλος αυτός, και σήμερα δεν υπάρχει ούτε ίχνος εκεί.

ΑΠΌΛΥΧΝΟΣ

3-Μυλος ανώνυμος

4-Μύλος ανώνυμος

ΒΡΈΛΗ

5-Ο μύλος του Τσικαλά

Κατεβαίνοντας από την Απόλυχνο για το χωριό Βρέλη ακριβώς από κάτω, υπήρχε νερόμυλος, που πιθανόν τον είχε νοικιάσει κάποιος Μικρασιάτης ονόματι Τσικαλάς, πατέρας της Καρκανοχριστοφίνας.

6-Μύλος ανώνυμος

7-Ο μύλος του Λαγκού

8-Ο μύλος του Ντασκουλιέρη

Λίγο παρακάτω και ακριβώς κάτω από την εκκλησία του Αγίου Πνεύματος, λειτουργούσε ο μύλος του Ντασκουλιέρη, που ήταν πεθερός του Θεργιουλομανώλη.

ΛΆΒΔΑ

9-Ο μύλος το Κουκή
Ένατος μύλος κατά σειρά ήταν ο περιβόητος «Μύλος του Κουκή», στη θέση «Νταλαμάρω». Έχει γκρεμιστεί το κτίσμα με τη διαπλάτυνση του δρόμου, σώζεται όμως το υπόλοιπο με το ζουργιό και τη στέρνα.

ΜΟΊΡΕΣ

10-Ο μύλος του Σελέμη (Εμμανουήλ Χουστουλάκη)
Δέκατος μύλος, με το Απολυχνιανό νερό, ήταν «ο μύλος του Σελέμη».

Ήταν στο σημείο που διασταυρώνεται ο Απολυχνιανός ποταμός με το καρόδρομο που πήγαινε κάποτε στη Γαλιά, δυτικά από τις Μοίρες.

Τα νερά του Απολυχνιανού ποταμού, αφού περάσουν όλους τους προηγούμενους και φτάσουν έως του Κουκή το μύλο, στο τέλος πλέον θα καταλήξουν και στον μύλο του Σελέμη! Στο μύλο αυτό ερχόταν τα λιγότερα νερά, γιατί ήταν ο τελευταίος μύλος της ανατολικής κατεύθυνσης, και είχαν να κάνουν άμεσα, με το μύλο του Κουκή στη Λάβδα, που εν τούτοις, ο Κουκής δεν είχε ιδιαίτερο πρόβλημα νερού. Ο μύλος του Σελέμη , ήταν στην έξοδο των Μοιρών , από τον παλιό δρόμο προς τη Γαλιά.

Ο Σελέμης, , έτσι ήταν γνωστός στις Μοίρες ο Χουστουλάκης Εμμανουήλ, έχτισε κι αυτός, την ίδια περίπου εποχή με τον Κουκή, δηλαδή το 1930 με ’32, και άλεθαν και οι δύο νερόμυλοι με τα ίδια νερά.

Επειδή όπως είπαμε τα νερά που κατέληγαν στου Σελέμη ήταν λίγα, για αυτό δεν άλεθαν και οι διό ταυτόχρονα!

Ο Σελέμης, αναγκαστικά περίμενε, 2 με 3 ώρες, να γεμίσει ο Κουκής τη χωμάτινη κολύμπα του με νερό, και μετά όταν το έκοβε, γέμιζε και αυτός τη δική του.
Κι αυτό, γιατί όσο κατεβαίνουμε από του Βρέλη, προς τις Μοίρες, τα νερά είχαν πολλές απώλειες.

Προσπάθησε κάποιο διάστημα ο Σελέμης να κάνει μια απόπειρα, και μαζέψει και τα νερά του Γαλιανού ποταμού, αυτά δηλαδή που ερχόταν από την Κουτσουνάρα, αλλά ήταν πολύ δύσκολη η διάβασή τους, επειδή ήταν πολλή η ανηφόρα, και οι σωληνώσεις για να μπουν εναέριες, σε τόσο μεγάλη απόσταση, είχαν τεράστιο κόστος!

Έτσι το εγκατέλειψε αυτό το εγχείρημα.

Kαι οι δύο νερόμυλοι, είχαν ένα μόνιμο άτομο, νύχτα – μέρα, να παρευρίσκεται στον μύλο, για να ασχολείται με τα νερά, και το γέμισμα της χωμάτινης δεξαμενής τους!

Ο μύλος του Σελέμη, χαλάστηκε όταν πέρασε ο καρόδρομος για τη Γαλιά, και όσο φάρδαινε γκρεμιζόταν και έμεινε ένα μικρό τμήμα του ζουργιού!
Σήμερα σώζεται μονάχα ένα μέρος από το τείχος του ζουργιού , και η χωμάτινη του δεξαμενή, προς τον από πάνω δρόμο.

Κοιλάδα Γαλιανού ποταμού

ΔΡΑΚΑΚΙΑΝΆ (ΓΑΛΙΆ)

1-Ο μύλος του Μαραγκού (Μύρο Παπαδάκη) στο Γαλιανό ποταμό

Στη πορεία του Γαλιανού ποταμού , με τα νερά από τα Καπελωνιανά και Κουτσουνάρας, λειτουργούσε ένας μονάχα νερόμυλος, και αυτός ήταν στα Δρακακιανά.

Στο σημείο αυτό λειτουργούσε μύλος επί τουρκοκρατίας, και τον οποίο αγόρασε ο Μαραγκός από τον Ρετζέπ Αγά μισοερειπωμένο. Τον πήραν κληρονομιά τα παιδιά του το 1935. Τότε όμως ήταν και οι χρονιές που έκανε πολλές πλημμύρες και καταστροφές, και το ρυάκι κατέβασε τόσα πολλά νερά, που παρέσυρε και το μύλο, γιατί τα νερά υπέσκαψαν τα θεμέλια. Τα νερά παρέσυραν ξύλα και πέτρες και τα πήγαν στη θάλασσα.

Σήμερα σώζεται ένα ελάχιστο τμήμα τοίχου από το ζουργιό, για να θυμίζει απλά, πως κάποτε εκεί υπήρχε νερόμυλος!

Κείμενο – φωτογραφίες: Γεώργιος Χουστουλάκης

Συνεχίζεται με τους μυλους του Κουτσουλήτη ποταμού

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ

Βελίκα Τραΐκου: Η ηρωΐδα δασκάλα του Μακεδονικού αγώνα

Δημοσιεύτηκε

στις

Στη φωτογραφία, η ηρωίδα του Μακεδονικού αγώνα, Βελίκα Τράικου, νεκρή και κατακρεουργημένη (ετών 21) Βελίκα Τράικου


Εγινε το μάτι και το αυτί του αγώνα. Κανείς δεν μπορούσε να την υποψιαστεί, καθώς μετέφερε έγγραφα ραμμένα στα ξεφτισμένα της ποδογύρια ή χαμένα στις πανέμορφες πλεξίδες της…

Το κείμενο του Στρατηγού Ζιαζιά:

Η Βελίκα Τράικου υπήρξε μια δασκάλα, νεομάρτυς του Μακεδονικού αγώνος. Γεννημένη το 1883, στο Γραδεμπόριο, πεντάρφανη από μικρή, μα προικισμένη με αδάμαστη θέληση, με τη βοήθεια φιλανθρώπων κατόρθωσε να φοιτήσει στο Ανώτερο Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης και το 1900 διορίστηκε δασκάλα στην περιοχής Καρατζόβας, στη φωλιά των Βουλγάρων Κομιτατζήδων, όπου ρίχτηκε στην αποστολή της με ενθουσιασμό.

Κι όταν τον Αύγουστο του 1901, που ο Ίων Δραγούμης κατευθύνονταν στο ελληνόψυχο Μοναστήρι, πραγματοποιήθηκε στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης μεγάλη σύσκεψη Ελλήνων πατριωτών, η Βελίκα ήταν παρούσα κι έκανε τις προτάσεις της…

Το φθινόπωρο ο Δραγούμης ζήτησε από το Κέντρο Θεσσαλονίκης να του στείλουν ένα πρόσωπο άξιο να επωμιστεί το βαρύ έργο του συνδέσμου Μοναστηρίου – Καστοριάς – Θεσσαλονίκης. Συνιστούσε να είναι έμπιστο, γενναίο, ικανό, να αντέχει σε κακουχίες και πεζοπορία, να διαθέτει εξαιρετική ευφυΐα για ν’ αποφεύγει τις παγίδες των Βουλγάρων, να διακατέχεται από βαθύ αίσθημα ευθύνης και προ παντός να είναι αποφασισμένο να δώσει και τη ζωή του ακόμα για ό,τι πιστεύει κι υπηρετεί.

Φαντάζεται κανείς την κατάπληξη του, όταν είδε να του στέλνουν, αντί κάποιου θεριεμένου παλικαριού, τη ροδομάγουλη δασκαλίτσα Βελίκα! Κι όμως, η κοπέλα εκείνη στάθηκε άξια στο ύψος της σπουδαίας της αποστολής, γιατί, γνωρίζοντας άπταιστα την τουρκική και βουλγαρική γλώσσα και προικισμένη με σπάνια υποκριτικά προσόντα, παριστάνοντας πότε τη μισότρελη Τουρκάλα χωρική και πότε τη Βουλγάρα ραδικού ή γαλατού, έγινε το μάτι και το αυτί του αγώνα. Κανείς δεν μπορούσε να την υποψιαστεί, καθώς μετέφερε έγγραφα ραμμένα στα ξεφτισμένα της ποδογύρια ή χαμένα στις πανέμορφες πλεξίδες της.

Αεικίνητη κι αγωνιστική έμοιαζε γοργοπόδαρο ελάφι, που εκμηδένιζε την απόσταση Μοναστήρι – Θεσσαλονίκη. Κι ήταν ν’ απορεί κανείς, εκείνη η σφριγηλή κοπέλα, που ο κίνδυνος ήταν η ανάσα της, πώς μπορούσε και μεταμορφώνονταν, όταν το ήθελε, σ’ ένα αξιολύπητο πλάσμα πέρα κι έξω από κάθε υποψία.

Το 1903, η βουλγαρική θηριωδία στη Μακεδονία είχε ξεπεράσει κάθε προηγούμενο. Η γη βαφόταν με αίμα αθώων. Άγρια εγκλήματα γίνονταν καθημερινά κι όμως, η Βελίκα, απτόητη, γύριζε στις ερημιές. Όλοι θαύμαζαν κι υπολόγιζαν την προσφορά της. Κι όταν αργότερα με τον ερχομό του Παύλου Μελά ο αγώνας εντάθηκε, η μικρή ηρωίδα προσέφερε ανεκτίμητες υπηρεσίες σαν σύνδεσμος των προξενείων.

Όμως σε μια τέτοια αποστολή στα Γιαννιτσά, δολοφονικό χέρι Βουλγάρων έσχισε τα νεανικά της στήθη, όταν, παρά τα βασανιστήρια στα οποία την υπέβαλαν να μαρτυρήσει τι γνώριζε, αυτή εξακολουθούσε να παριστάνει την τρελή. Έτσι πήρε στο θάνατο τα μυστικά της. Ήταν καλοκαίρι, 28 Αυγούστου του 1904. Στη Θεσσαλονίκη, όπου μεταφέρθηκε η σωρός της, της έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία και τη θρήνησε μια ολόκληρη λαοθάλασσα.

Σήμερα, οι μοντέρνοι νεοέλληνες θεωρούν ότι πρέπει να ξεχαστεί και να παραμείνει μία άγνωστη!

Δάσκαλοι και δασκάλες, καθ ολη την διάρκεια του Μακεδονικού Αγωνα, παρά το νεαρό της ηλικίας τους, έφευγαν από την ησυχία της Αθήνας και πήγαιναν να διδάξουν στα ελληνόπουλα της Μακεδονίας Χριστό και Ελλάδα. Πολλοί και πολλές βρήκαν φρικτό θάνατο.

ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Δημοφιλη